Πώς εξηγείται και πώς αντιμετωπίζεται η πρόσφατη αποτυχία διαχείρισης της αγριοβρώμης στα χειμερινά σιτηρά της Λάρισας;

Πώς εξηγείται και πώς αντιμετωπίζεται η πρόσφατη αποτυχία διαχείρισης της αγριοβρώμης στα χειμερινά σιτηρά της Λάρισας;

Ηλίας Γ. Ελευθεροχωρινός Ομότιμος καθηγητής Ζιζανιολογίας Α.Π.Θ. Μέλος Ελληνικής Γεωργικής Ακαδημίας. Μέλος Συμβουλίου Διοίκησης Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Στο παρόν άρθρο, το οποίο προορίζεται κυρίως για παραγωγούς χειμερινών σιτηρών, διερευνώνται οι παράγοντες που πιθανώς μείωσαν τη δράση των ζιζανιοκτόνων εναντίον της αγριοβρώμης. Ειδικότερα, εξετάζονται οι επιδράσεις του σταδίου και των συνθηκών ανάπτυξης της αγριοβρώμης κατά την εφαρμογή των ζιζανιοκτόνων, ο τρόπος και οι καιρικές συνθήκες κατά την εφαρμογή, η πιθανότητα ενεργοποίησης μηχανισμών αντοχής (tolerance) ή εξέλιξης νέων πληθυσμών αγριοβρώμης με ανθεκτικότητα (resistance) σε ζιζανιοκτόνα. Τέλος, προτείνονται γεωργικές πρακτικές που μπορούν να βελτιώσουν τη δράση των ζιζανιοκτόνων εναντίον της αγριοβρώμης και των άλλων ζιζανίων στα χειμερινά σιτηρά.

Παράγοντες που ευθύνονται για την πρόσφατη αποτυχία διαχείρισης της αγριοβρώμης στα χειμερινά σιτηρά
Η απουσία αμειψισποράς χειμερινών σιτηρών με ανοιξιάτικες καλλιέργειες, τα ακραία καιρικά φαινόμενα (πλημμύρες Daniel και Elias, ακραίες θερμοκρασίες, ξηρασία), οι παράγοντες εφαρμογής των ζιζανιοκτόνων, η ενεργοποίηση μηχανισμών αντοχής ή ανθεκτικότητας σε ζιζανιοκτόνα, καθώς και η μη καύση της καλαμιάς ανά 3-5 χρόνια ευθύνονται πιθανώς για την «αποκαρδιωτική, απογοητευτική, ντροπιαστική και εξευτελιστική» κατάσταση της διαχείρισης της αγριοβρώμης στο 75-80% των χειμερινών σιτηρών της νοητής ζώνης από τη Νίκαια έως και τα Φάρσαλα της Λάρισας (στοιχεία επιτόπιας επισκόπησης στις 22 Μαΐου 2026). Αξίζει να αναφερθεί ότι η πυκνότητα και το στάδιο ανάπτυξης της αγριοβρώμης σε ορισμένες καλλιέργειες (Εικόνα 1) παρείχε την εντύπωση ανομοιόμορφου ή μη ψεκασμού που αναμφίβολα αναμένεται να μειώσει την απόδοση και να υποβαθμίσει την ποιότητα των σιτηρών.

Το κατάλληλο στάδιο ανάπτυξης της αγριοβρώμης, το οποίο θεωρείται από τους σημαντικότερους παράγοντες για την εφαρμογή ζιζανιοκτόνων, είναι τα τρία φύλλα έως το τέλος του αδελφώματος, δηλαδή όταν οι βλαστοί (αδέλφια) των φυτών αναπτύσσονται πλαγίως, ενώ η εφαρμογή τους πρέπει να αποφεύγεται όταν τα φυτά βρίσκονται στο στάδιο του καλαμώματος-κατακόρυφης έκφυσης βλαστών (Εικόνα 2). Αυτό συνιστάται διότι τα φυτά που βρίσκονται στο στάδιο του αδελφώματος, λόγω της πλάγιας έκφυσης βλαστών και της περιορισμένης κάλυψης από γειτνιάζοντα φυτά της καλλιέργειας, εκθέτουν μεγάλη επιφάνεια κατά τον ψεκασμό σε σχέση με το μικρό μέγεθος, με αποτέλεσμα να δέχονται και να συγκρατούν επαρκή ποσότητα ζιζανιοκτόνου που προκαλεί τη νέκρωσή τους. Αντιθέτως, τα φυτά που βρίσκονται στο στάδιο του καλαμώματος επιβιώνουν διότι δέχονται και συγκρατούν ανεπαρκή ποσότητα ζιζανιοκτόνου εξαιτίας της έκθεσης μικρότερης επιφάνειας σε σχέση με το μεγάλο μέγεθος, η οποία οφείλεται στην κατακόρυφη έκφυση των βλαστών και στην κάλυψη από γειτνιάζοντα φυτά της καλλιέργειας. Επίσης, αυτά τα φυτά επιβιώνουν διότι έχουν παχύτερη εφυμενίδα που μειώνει την απορρόφηση των ζιζανιοκτόνων, πλουσιότερο ριζικό σύστημα που αυξάνει την ικανότητα πρόσληψης θρεπτικών στοιχείων και νερού, μεγαλύτερη ικανότητα μεταβολισμού των ζιζανιοκτόνων, αλλά ταυτόχρονα ευνοούν και την απορροή τους από την επιφάνεια ψεκασμού λόγω της κατακόρυφης έκφυσης. Τα όσα προαναφέρθηκαν οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι συνιστώμενες δόσεις των ζιζανιοκτόνων δεν επαρκούν συχνά για την αντιμετώπιση των φυτών της αγριοβρώμης που βρίσκονται στο καλάμωμα, με αποτέλεσμα ορισμένοι παραγωγοί να καταφεύγουν σε εφαρμογή μεγαλύτερων δόσεων από τις συνιστώμενες, οι οποίες όμως είναι αναποτελεσματικές, συχνά τοξικές σε καλλιέργειες και οικονομικά ασύμφορες,

Εικόνα 2. Συνιστώμενο στάδιο αγριοβρώμης για εφαρμογή ζιζανιοκτόνων.
Οι συνθήκες ανάπτυξης της αγριοβρώμης κατά την εφαρμογή ζιζανιοκτόνων είναι εξίσου σημαντικός παράγοντας για τη δράση και την εκλεκτικότητά τους (ασφαλής χρήση) στις καλλιέργειες. Ειδικότερα, οι χαμηλές θερμοκρασίες (ψύχος) αυξάνουν το πάχος της εφυμενίδας των φύλλων της αγριοβρώμης, λόγω εναπόθεσης κηρωδών ουσιών, με αποτέλεσμα τη μείωση της συγκράτησης και απορρόφησης των ζιζανιοκτόνων φυλλώματος και τελικώς της δράσης τους. Επίσης, οι χαμηλές θερμοκρασίες μειώνουν και τη μετακίνηση των διασυστηματικών ζιζανιοκτόνων σε όλους τους βλαστούς (αδέλφια) των φυτών της αγριοβρώμης, με αποτέλεσμα την επιβίωση ορισμένων αδελφιών και την εμφάνισή τους όψιμα (Μάιο) με λεπτούς βλαστούς, μικρές ταξιανθίες-φόβες και με λίγους σπόρους ανά ταξιανθία-φόβη (Εικόνα 3). Όσο αφορά την κατάλληλη θερμοκρασία για εφαρμογή ζιζανιοκτόνων, το βέλτιστο

ΈναρξηΈνααδέλφιΔύοαδέλφια4-5αδέλφιαΑδέλφωμα(πλάγια έκφυση) 1-2 κόμβοιΦύλλο σημαίαΜη εφαρμογήΕφαρμογή-ετικέτα(3 φύλλα-τέλος αδελφώματος)Καλάμωμα(κατακόρυφη έκφυση)
3
εύρος για τη δράση και την εκλεκτικότητά τους κυμαίνεται από 15°C έως 25°C, το οριακό εύρος από 4°C έως 15°C (τα ζιζανιοκτόνα είναι αποτελεσματικά με 8°C–10°C την ημέρα και >5°C τη νύκτα, αλλά η δράση τους αργεί να εκδηλωθεί και σε κάποιες περιπτώσεις προκαλεί τοξικότητα σε καλλιέργειες), ενώ το εύρος των 1°C–5°C είναι απαγορευτικό για την εφαρμογή ζιζανιοκτόνων, διότι μειώνει την απορρόφηση, μετακίνηση και δράση τους, ενώ συχνά προκαλεί και τοξικότητα σε καλλιέργειες λόγω μειωμένου μεταβολισμού.
H ξηρασία, η σημαντικότερη αβιοτική καταπόνηση των φυτών, μέσω της προκαλούμενης αύξησης του πάχους της εφυμενίδας των φύλλων, μειώνει την απορρόφηση, μετακίνηση και τελικώς τη δράση των ζιζανιοκτόνων. Επίσης, μέσω του προκαλούμενου κλεισίματος των στοματίων, μειώνει την απώλεια νερού λόγω διαπνοής και ταυτόχρονα την είσοδο διοξειδίου του άνθρακα (CO2) εντός των φυτών, η οποία μειώνει τη φωτοσύνθεση και τη βιοσύνθεση σακχάρων, τη μετακίνησή τους σε αναπτυσσόμενα τμήματα των φυτών ή/και σε αποθηκευτικά όργανα, καθώς και τη μετακίνηση των διασυστηματικών ζιζανιοκτόνων στον χώρο δράσης.
Εικόνα 3. Λεπτοί βλαστοί-στελέχη αγριοβρώμης από αναβλάστηση με μικρές ταξιανθίες-φόβες και λίγους σπόρους
Η ανάμειξη ζιζανιοκτόνων με μη συμβατά φυτοπροστατευτικά προϊόντα, προσκολλητικά-επιφανειοδραστικές ουσίες, βιοδιεγέρτες, αμινοξέα ή διαφυλλικά λιπάσματα δεν επιτρέπεται (εκτός και αν αναγράφεται στην ετικέτα) διότι μπορεί να μειώσει τη δράση των ζιζανιοκτόνων λόγω σχηματισμού συμπλόκων ή/και αύξησης της ικανότητας των φυτών να μεταβολίζουν τα ζιζανιοκτόνα, ενώ σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να αυξήσει τη δράση τους και να προκαλέσει ταυτόχρονα τοξικότητα στις καλλιέργειες λόγω μείωσης της ικανότητας μεταβολισμού των ζιζανιοκτόνων από τα φυτά. Η χρήση κρύου νερού κατά την εφαρμογή ορισμένων ζιζανιοκτόνων μπορεί να μειώσει τη δράση τους λόγω της δυσκολίας ανάμειξης/διάλυσης στο ψεκαστικό δοχείο και της ως εκ τούτου αύξησης της ανομοιομορφίας εφαρμογής. Επίσης, η χρήση νερού ψεκασμού με υψηλό pH και πλούσιο σε ασβέστιο ή/και μαγνήσιο μπορεί να μειώσει τη δράση ζιζανιοκτόνων-ασθενών οξέων (ALS και ACCase), μέσω του σχηματισμού συμπλόκων μεταξύ των κατιόντων ασβεστίου/μαγνησίου και των ανιόντων αυτών των ζιζανιοκτόνων.
4
Διεργασίες ενεργοποίησης μηχανισμών αντοχής ή ανθεκτικότητας ζιζανίων σε ζιζανιοκτόνα
Οι διεργασίες που ενεργοποιούν μηχανισμούς αντοχής σε φυτά ζιζανίων είναι οι επιγενετικές τροποποιήσεις στη λειτουργία των γονιδίων που δεν οφείλονται σε μεταλλάξεις, οι οποίες επάγονται από αβιοτικές καταπονήσεις [ξηρασία, ακραίες θερμοκρασίες (παγετός ή καύσωνας), πλημμύρα, αλατότητα εδάφους, βαρέα μέταλλα, ένταση, ποιότητα και διάρκεια φωτός, διαθεσιμότητα θρεπτικών στοιχείων] ή/και από βιοτικές καταπονήσεις [προσβολή φυτών από παθογόνα (ιοί, βακτήρια), έντομα, ζιζάνια, παράσιτα]. Οι αλλαγές αυτές ενισχύουν την επιβίωση, βελτιώνουν την προσαρμοστικότητα των φυτών των ζιζανίων και καθιστούν την αντιμετώπισή τους εξαιρετικά δύσκολη με ζιζανιοκτόνα. Οι γονιδιακές αυτές αλλαγές μπορούν να ενσωματώνονται εντός του γονιδιώματος των φυτών ως «επιγενετική μνήμη ή μνήμη καταπόνησης» και να κληρονομούνται στα φυτά των επόμενων γενεών των ζιζανίων, παρέχοντας αντοχή σε μελλοντικές εφαρμογές ζιζανιοκτόνων.
Η εξέλιξη της ανθεκτικότητας ζιζανίων (αγριοβρώμη) σε ζιζανιοκτόνα ευνοείται από τη συνεχή χρήση (>3 έτη) ζιζανιοκτόνων με ίδιο τρόπο δράσης, τη μη εναλλαγή ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης, τη μη χρήση μειγμάτων ζιζανιοκτόνων διαφορετικού τρόπου δράσης, τη συνεχή χρήση μεγαλύτερων από τις συνιστώμενες δόσεις ζιζανιοκτόνων, τη μη εφαρμογή αμειψισποράς, τη μειωμένη κατεργασία του εδάφους, τη μη εφαρμογή οργώματος (20-25 cm) ανά 3-5 έτη, τη μη καύση καλαμιάς ανά 3-5 έτη (λόγω κανονισμών-οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης) και τη μη συνδυασμένη εφαρμογή μεθόδων. Ειδικότερα για την καύση της καλαμιάς, η επέμβαση αυτή επιβραδύνει τον ρυθμό εξέλιξης της ανθεκτικότητας της αγριοβρώμης σε ζιζανιοκτόνα μέσω της καταστροφής, από την αναπτυσσόμενη υψηλή θερμοκρασία των 200°C έως 400°C, των περισσότερων σπόρων που βρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους. Οι περισσότεροι σπόροι όμως που βρίσκονται σε βάθος εδάφους 2-5 cm διαφεύγουν από τη θανατηφόρα επίδραση της υψηλής θερμοκρασίας και συχνά βλαστάνουν, λόγω διακοπής του ληθάργου τους, με αποτέλεσμα την εμφάνιση φυτών αγριοβρώμης εντός της καλλιέργειας που χρήζουν αποτελεσματικής αντιμετώπισης για τη μείωση της τράπεζας σπόρων στο έδαφος. Η καύση της καλαμιάς, εκτός από τις προαναφερθείσες επιδράσεις, μειώνει την οργανική ουσία και τη γονιμότητα του επιφανειακού εδάφους σε βάθος 1-2 cm, με αποτέλεσμα αυτό να καθίσταται ευάλωτο στη διάβρωση. Η δυσμενής αυτή επίδραση μπορεί να περιοριστεί εάν, μετά την καύση της καλαμιάς, ακολουθήσει όργωμα που αναμειγνύει το ευάλωτο στη διάβρωση στρώμα εδάφους σε βάθος 20-25 cm. Η καύση της καλαμιάς, εκτός από τη μείωση της εξέλιξης της ανθεκτικότητας και της τράπεζας σπόρων της αγριοβρώμης στο έδαφος, συμβάλλει και στην αποδοτικότερη χρήση του αζώτου από τα φυτά των χειμερινών σιτηρών. Αυτό συμβαίνει, διότι η ενσωμάτωση της καλαμιάς στο έδαφος λόγω μη καύσης μειώνει το διαθέσιμο άζωτο στη νέα καλλιέργεια εξαιτίας της χρήσης-δέσμευσης-ακινητοποίησής του από τους μικροοργανισμούς του εδάφους που αποδομούν την καλαμιά. Βέβαια, η διεργασία αυτή, αν και αυξάνει μακροχρόνια την οργανική ουσία και βελτιώνει τη συνολική αποδοτικότητα χρήσης του αζώτου, είναι εξαιρετικά χρονοβόρα εξαιτίας της υψηλής αναλογίας C:N (πλούσια σε άνθρακα και φτωχή σε άζωτο που δυσχεραίνει την αποδόμηση) και των μη ευνοϊκών ξηροθερμικών συνθηκών που επικρατούν στην περιοχή. Αυτό σημαίνει ότι, οι μικροοργανισμοί, για να αποδομήσουν την καλαμιά,
5
χρησιμοποιούν το ανόργανο διαθέσιμο άζωτο από το έδαφος και το στερούν από τα νεαρά φυτά της καλλιέργειας, με αποτέλεσμα να καθιστούν αναγκαία την αύξηση της βασικής αζωτούχου λίπανσης που θα καλύπτει τις απαιτήσεις σε άζωτο τόσο της καλλιέργειας όσο και των μικροοργανισμών αποδόμησης της καλαμιάς. Η επέμβαση αυτή, εξαιτίας του στόχου προσέγγισης, μπορεί να χαρακτηριστεί και ως «αζωτούχος λίπανση της καλαμιάς ή λίπανση των μικροοργανισμών αποδόμησης της καλαμιάς». Είναι προφανές από τα προαναφερθέντα ότι η κατ’ εξαίρεση-κατά παρέκκλιση έγκριση της καύσης της καλαμιάς από το ΥΠΑΑΤ ανά 3-5 έτη είναι επιβεβλημένη, διότι έχει περισσότερα οφέλη στην καλλιέργεια των χειμερινών σιτηρών από ό,τι αρνητικές επιδράσεις στο περιβάλλον. Όσο αφορά τον χρόνο ασφαλούς εφαρμογής της επέμβασης αυτής, αυτός θα αποφασιστεί από το ΥΠΑΑΤ, το Πυροσβεστικό Σώμα και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.
Γεωργικές πρακτικές που βελτιώνουν τη δράση και την εκλεκτικότητα ζιζανιοκτόνων σε χειμερινά σιτηρά
Η μειωμένη δράση όλων των ζιζανιοκτόνων εναντίον της αγριοβρώμης δεν οφείλεται μόνο στην ενεργοποίηση μηχανισμών αντοχής ή και ανθεκτικότητας, αλλά είναι αποτέλεσμα συνδυασμού παραγόντων όπως το ακατάλληλο στάδιο εφαρμογής των ζιζανιοκτόνων, οι αντίξοες καιρικές συνθήκες που επικράτησαν πριν, κατά και μετά την εφαρμογή ζιζανιοκτόνων, η πιθανή ενεργοποίηση μηχανισμών αντοχής λόγω συνεχούς έκθεσης σε αβιοτικές καταπονήσεις (πλημμύρες Daniel και Elias, ακραίες θερμοκρασίες, ξηρασία) κατά τα τελευταία χρόνια, η πιθανή εξέλιξη νέων πληθυσμών με ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα, η απουσία αμειψισποράς χειμερινών σιτηρών με ανοιξιάτικες καλλιέργειες, καθώς και η μη καύση της καλαμιάς ανά 3-5 χρόνια.
Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα προαναφερθέντα και το γεγονός ότι η διαχείριση των ζιζανίων γίνεται δυσκολότερη εξαιτίας της υφιστάμενης μεταβολής του κλίματος, σε συνδυασμό με τα ελάχιστα και συνεχώς μειούμενα εγκεκριμένα ζιζανιοκτόνα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τη μη ανάπτυξη ζιζανιοκτόνων με νέους μηχανισμούς δράσης, τη μερικώς υποσχόμενη νέα τεχνολογία στη διαχείριση των ζιζανίων, η λήψη των παρακάτω μέτρων είναι αναγκαία για να παραταθεί η διάρκεια χρήσης των ήδη ελάχιστων διαθέσιμων ζιζανιοκτόνων:
1) Εγκατάλειψη του συνδρόμου χρήσης του ίδιου ζιζανιοκτόνου
2) Αλλαγή ζιζανιοκτόνου όταν είναι αποτελεσματικό και όχι μετά την εξέλιξη της
ανθεκτικότητας ζιζανίων
3) Χρήση συνιστώμενων δόσεων των ζιζανιοκτόνων
4) Εναλλαγή ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης
5) Χρήση μειγμάτων ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό τρόπο δράσης
6) Εφαρμογή ζιζανιοκτόνων σε φυτά ζιζανίων μικρού σταδίου και όταν αναπτύσσονται υπό ευνοϊκές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας
7) Αποφυγή ταυτόχρονης εφαρμογής ζιζανιοκτόνων με άλλο μη συμβατό ζιζανιοκτόνο, εντομοκτόνο, μυκητοκτόνο, βιοδιεγέρτη, προσκολλητική-επιφανειοδραστική ουσία ή διαφυλλικό λίπασμα
8) Αμειψισπορά σιτηρών με πλατύφυλλες καλλιέργειες που παρέχουν τη δυνατότητα εφαρμογής διαφορετικών ζιζανιοκτόνων και μη χημικών μεθόδων
9) Καύση της καλαμιάς ανά 3-5 έτη
10) Όργωμα εδάφους σε βάθος 20-25 cm ανά 3-5 έτη
6
11) Προσθήκη κατάλληλων επιφανειοδραστικών ουσιών (όπου συνιστάται) κατά την εφαρμογή ζιζανιοκτόνων
12) Εφαρμογή ζιζανιοκτόνων σε φυτά αγριοβρώμης ή άλλων αγρωστωδών ζιζανίων που βρίσκονται στο στάδιο του αδελφώματος, ακόμη και όταν αναπτύσσονται υπό μετρίως ευνοϊκές συνθήκες, είναι προτιμότερη σε σύγκριση με την εφαρμογή σε φυτά που βρίσκονται στο καλάμωμα και αναπτύσσονται υπό ευνοϊκότερες συνθήκες.
Η λεπτή ήρα, το σπουδαιότερο αγρωστώδες ζιζάνιο στη Μακεδονία, αν και εξέλιξε πολλούς πληθυσμούς με πολλαπλή ανθεκτικότητα στο ACCase-pinoxaden και στο ALS-mesosulfuron, αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με τα ζιζανιοκτόνα εδάφους Boxer (περιέχει prosulfocarb) και Constel ή Carmina Max (περιέχουν chlortoluron + diflufenican). Βέβαια, απαραίτητη προϋπόθεση για την ενεργοποίηση της δράσης αυτών των ζιζανιοκτόνων στο έδαφος είναι η βροχόπτωση μετά την εφαρμογή και πριν το φύτρωμα των σπόρων της λεπτής ήρας.