Η νέα ΚΑΠ και η Θεσσαλία: από τη διαβούλευση στη συνδιαμόρφωση

Η νέα ΚΑΠ και η Θεσσαλία: από τη διαβούλευση στη συνδιαμόρφωση

Διαβάσαμε με ενδιαφέρον το πρόσφατο κείμενο του Περιφερειάρχη κ. Κουρέτα για τη νέα ΚΑΠ και τη Θεσσαλία. Είναι θετικό ότι επιχειρείται, με αφετηρία τις νέες ευρωπαϊκές κατευθύνσεις, να διατυπωθεί ένα όραμα για τη θεσσαλική γεωργία. Τίθεται έτσι, ίσως για πρώτη φορά το ζήτημα μιας πιο άμεσης σχέσης της Θεσσαλίας με τη νέα ΚΑΠ και μιας μεγαλύτερης δυνατότητας της Περιφέρειας να διαμορφώσει τις δικές της προτεραιότητες.

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο τι θα προτείνει η Θεσσαλία στη νέα ΚΑΠ, αλλά πώς, από ποιους και σε ποια χωρική κλίμακα θα συνδιαμορφωθεί αυτή η πρόταση. Τα ερωτηματολόγια μπορούν ασφαλώς να αποτελέσουν χρήσιμο εργαλείο καταγραφής απόψεων, δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την ουσιαστική διαβούλευση. Η τελευταία προϋποθέτει συνεχή ενημέρωση, αλληλεπίδραση, εξέταση εναλλακτικών επιλογών, συλλογική μάθηση και, τελικά, δυνατότητα των παραγωγών να συμμετέχουν στη διαμόρφωση των επιλογών που αφορούν το μέλλον τους.

Το ζήτημα του νερού είναι χαρακτηριστικό. Η λειψυδρία αποτελεί πραγματικό οικολογικό όριο, δεν μπορεί όμως από μόνη της να υπαγορεύσει το παραγωγικό πρότυπο της Θεσσαλίας. Όσο η ανταγωνιστικότητα βασίζεται κυρίως στη μείωση του κόστους και στην αύξηση της παραγωγικότητας, η εξοικονόμηση νερού συγκρούεται συχνά με την πίεση για μεγαλύτερες αποδόσεις ή για μεγαλύτερο μέγεθος εκμεταλλεύσεων ή για αναδιάρθρωση καλλιεργειών. Αντίθετα, η μετάβαση σε μια ανταγωνιστικότητα βασισμένη στην ιδιοτυπία (διακριτότητα  στην ποιότητα, την προέλευση, την αυθεντικότητα και τους ιδιαίτερους πόρους κάθε τόπου) επιτρέπει να τεθεί διαφορετικά το πρόβλημα: ποιο τοπικό παραγωγικό σύστημα μπορεί να δημιουργεί και να συγκρατεί μεγαλύτερη αξία χρησιμοποιώντας λιγότερο νερό;

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται όταν διαπιστώνεται επιφυλακτικότητα των παραγωγών απέναντι σε βαθύτερες αλλαγές. Η επιφυλακτικότητα υπάρχει και είναι κατανοητή. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως δεν είναι αν οι παραγωγοί είναι επιφυλακτικοί απέναντι στην αλλαγή, αλλά υπό ποιες συνθήκες είναι διατεθειμένοι να αναλάβουν το οικονομικό και παραγωγικό ρίσκο της. Όταν απουσιάζουν τεχνική υποστήριξη, συλλογική οργάνωση, πρόσβαση σε κατάλληλες αγορές και μηχανισμοί που επιτρέπουν μεγαλύτερο μέρος της προστιθέμενης αξίας να παραμένει στον παραγωγό και στον τόπο, η επιφυλακτικότητα αποτελεί ορθολογική στάση επιβίωσης.

Εδώ αναδεικνύεται και ένα βαθύτερο χωρικό ζήτημα. Δεν υπάρχει μία ενιαία θεσσαλική γεωργία, ούτε οι διαφορετικές γεωργίες της Θεσσαλίας μπορούν να προσδιοριστούν αποκλειστικά από διοικητικά όρια ή από την παραδοσιακή διάκριση πεδινού, ημιορεινού και ορεινού χώρου. Το εντατικό μοντέλο οργανώθηκε γύρω από την παραγωγικότητα και ευνόησε κατεξοχήν τις πεδινές ζώνες. Σήμερα, η αναζήτηση της ποιότητας, της διακριτότητας και της αγροοικολογικής προσαρμογής επαναφέρει στο προσκήνιο πολλαπλές τοπικές γεωργίες, με διαφορετικούς πόρους, γνώσεις και δυνατότητες συνεργασίας και συνέργειας.

Γι’ αυτό η αποκέντρωση της αγροτικής πολιτικής δεν πρέπει να σταματήσει στην Περιφέρεια, αλλά να φτάσει στους ίδιους τους τόπους. Μια δυνατότητα είναι η δημιουργία Τοπικών Εργαστηρίων Αγροτικής Μετάβασης, για παράδειγμα στην κλίμακα των Δήμων. Εκεί παραγωγοί και συνεταιρισμοί, μαζί με επιστημονικούς και τοπικούς φορείς, μπορούν να αναγνωρίσουν τους πόρους και τα προβλήματα της περιοχής, να εξετάσουν εναλλακτικές διαδρομές και να προσδιορίσουν τη μετάβαση που θεωρούν οικονομικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά βιώσιμη.

Υπάρχουν ήδη στη Θεσσαλία εμπειρίες που αξίζει να αξιοποιηθούν. Δεκάδες νέα ζευγάρια   έχουν εγκατασταθεί στη θεσσαλική ύπαιθρο και ασχολούνται με καινοτομικές και ενδιαφέρουσες αγροτικές δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας. Επίσης, η εφαρμογή πρακτικών αναγεννητικής γεωργίας από τον Αγροτικό Συνεταιρισμό ΕΝΙΠΕΑ έχει καταφέρει ήδη να συνδέσει τη μείωση εισροών και κατανάλωσης νερού με την ποιότητα, τη γνώση και την οικονομική βιωσιμότητα της εκμετάλλευσης. Παράλληλα μέσα από συνεργασίες και δικτυώσεις με επιστημονικούς φορείς, τοπικούς δρώντες και συνεργατικές ομάδες εντός και εκτός Θεσσαλίας ανταλλάσσει και εμπεδώνει γνώσεις και τεχνογνωσίες. Η ΘΕΣΓΗ παρομοίως έχει εισέλθει στην αναζήτηση καλλιεργειών υψηλής αξίας συντονίζοντας τη  συνεργασία της με άλλους τοπικούς συνεταιρισμούς. Τέτοιες πρωτοβουλίες μπορούν να λειτουργήσουν ως τοπικά εργαστήρια μάθησης για την αγροοικολογική μετάβαση και τη δημιουργία αγροδιατροφικών αλυσίδων υψηλής αξίας.

Τον επόμενο Μάρτιο, Περιφερειάρχες, Δήμαρχοι αλλά και εκπρόσωποι συνεταιρισμών και αγροτικών φορέων από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές θα επισκεφθούν τη Θεσσαλία για να γνωρίσουν πρωτοβουλίες που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη ή ξεκινούν άμεσα από την Terra Thessalia, σε συνεργασία με ένα ευρύτερο δίκτυο πανεπιστημίων και φορέων. Οι πρωτοβουλίες αυτές συνδέουν την προσέλκυση νέου πληθυσμού στην ύπαιθρο με την ενεργοποίηση ομάδων παραγωγών και μικρών επιχειρηματιών σε επιλεγμένους Δήμους και την αξιοποίηση της πολυλειτουργικότητας και των ιδιαίτερων πόρων κάθε τόπου. Η σημασία τους δεν βρίσκεται μόνο στα επιμέρους αποτελέσματά τους, αλλά στη δυνατότητά τους να λειτουργήσουν ως τοπικά εργαστήρια μετάβασης και μάθησης, από τα οποία μπορούν να προκύψουν προσεγγίσεις αξιοποιήσιμες και σε άλλες περιοχές της Θεσσαλίας.

Η νέα ΚΑΠ αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία, εφόσον αντιστρέψουμε τη συνήθη λογική. Η Θεσσαλία δεν χρειάζεται απλώς να προσαρμοστεί στη νέα ΚΑΠ. Χρειάζεται οι διαφορετικοί τόποι της να αποκτήσουν την ικανότητα να προσδιορίσουν τη γεωργία στην οποία θέλουν να μεταβούν και, στη συνέχεια, να διεκδικήσουν από την ΚΑΠ τα εργαλεία που μπορούν να υποστηρίξουν αυτή τη μετάβαση. Αυτό απαιτεί ενεργή συμμετοχή και περισσότερους χώρους πραγματικής διαβούλευσης, συλλογικής μάθησης και συνδιαμόρφωσης με τους ίδιους τους παραγωγούς.

Δημήτρης Γούσιος 

Καθ. Χωροταξίας & Ανάπτυξης Αγροτικού Χώρου, Επικεφαλής της Διεθνούς Επιστημονικής Επιτροπής του Ινστιτούτου MOUNTMED