«Άγριες Χήνες» -του Στάθη Αραποστάθη

 Brain gain δεν σημαίνει υποχρεωτικά επαναπατρισμός. Σημαίνει κυκλοφορία γνώσης, ανθρώπων, σχέσεων και ευκαιριών

Στην ιρλανδική ιστορία, «Άγριες Χήνες» ονομάστηκαν οι Ιρλανδοί στρατιώτες που, ιδιαίτερα την περίοδο μεταξύ 17ου και 18ου αιώνα, εγκατέλειψαν την πατρίδα τους και εντάχθηκαν στους στρατούς της ηπειρωτικής Ευρώπης και πολέμησαν στη Γαλλία, στην Ισπανία, και αλλού. Πολλοί διακρίθηκαν, ανέλαβαν υψηλές θέσεις, δημιούργησαν δίκτυα και οικογένειες, χωρίς αναγκαστικά να επιστρέψουν ποτέ στην Ιρλανδία. Παρέμειναν όμως, με διαφορετικούς τρόπους, Ιρλανδοί.

Η ιστορία τους προσφέρει ίσως μια χρήσιμη μεταφορά για μια συζήτηση που στην Ελλάδα κάνουμε εδώ και δεκαπέντε χρόνια μάλλον λάθος: τη συζήτηση για το brain drain. Το πρόβλημα αρχίζει από τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε το brain drain. Συνήθως το ανακαλύπτουμε όταν κάτι έχει ήδη πάει στραβά. Όταν μια ερευνητική χρηματοδότηση ακυρώνεται. Όταν μια προκήρυξη καθυστερεί. Όταν μια αξιολόγηση αμφισβητείται. Όταν κάποιοι χρηματοδοτούνται και κάποιοι αποκλείονται. Ύστερα η επικαιρότητα αλλάζει και το ζήτημα εξαφανίζεται μέχρι την επόμενη κρίση.

Η πραγματική συζήτηση είναι αυτή σχετικά με το πως διασφαλίζουμε σχέσεις σταθερότητας και συνοχής σε μία ερευνητική και επιστημονική πολιτική και σε πολιτικές καινοτομίας. Η συζήτηση θα πρέπει να γίνει σχετικά με το πώς αποκτά η Ελλάδα ένα σταθερό, διαφανές και πολυετές σύστημα χρηματοδότησης της έρευνας, με προβλέψιμες προκηρύξεις, αξιόπιστη διεθνή αξιολόγηση, θεσμική συνέχεια και ουσιαστικές δυνατότητες για τους νέους ερευνητές. Όχι ένα σύστημα που εξαρτά την ερευνητική ζωή από έκτακτους ευρωπαϊκούς πόρους, πολιτικούς κύκλους και διαδοχικές «εμβληματικές» πρωτοβουλίες.

Υπάρχει όμως και ένα βαθύτερο πρόβλημα. Η συζήτηση για την επιστημονική έρευνα και το πανεπιστήμιο διεξάγεται συχνά ανάμεσα σε δύο αντιμαχόμενες ρητορικές που, όσο διαφορετικές κι αν εμφανίζονται την ίδια στιγμή συγκλίνουν στο ότι χτίζουν πολιτικές προσδοκίες γύρω από την συζήτηση για το brain drain. Για τη μία πλευρά, κάθε αποτυχία επιβεβαιώνει μια προϋπάρχουσα αφήγηση διαρκούς υποβάθμισης, υποχρηματοδότησης και επικείμενης ιδιωτικοποίησης του δημόσιου πανεπιστημίου. Για την άλλη, κάθε πρόβλημα αποτελεί απόδειξη ότι χρειαζόμαστε περισσότερη ανταγωνιστικότητα, επιχειρηματικότητα και σύνδεση με την αγορά.

Το αποτέλεσμα είναι συχνά ένα είδος blame gain: όχι πώς θα κερδίσει η έρευνα, αλλά ποιος θα κερδίσει πολιτικά από την αποτυχία της. Και στις δύο περιπτώσεις αποφεύγουμε μια πιο άβολη συζήτηση για το ίδιο το ελληνικό πανεπιστήμιο. Για τα άτυπα δίκτυα επιρροής, τις εσωτερικές ισορροπίες, τις εξαρτήσεις, τις κλειστές ακαδημαϊκές κοινότητες και τις διαδικασίες αναπαραγωγής τους. Για ένα πανεπιστήμιο στο οποίο ο δημόσιος χαρακτήρας δεν εξασφαλίζεται απλώς επειδή ο φορέας είναι κρατικός. Δημόσιο πανεπιστήμιο σημαίνει ανοιχτοί θεσμοί, διαφάνεια, κινητικότητα, αξιοκρατία, λογοδοσία και πραγματικές δυνατότητες εισόδου νέων ανθρώπων και νέων ιδεών.

Υπάρχει, επιπλέον, κάτι σχεδόν ελιτίστικο στον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για το brain drain. Σαν να εγκατέλειψαν την Ελλάδα μόνο γιατροί, μηχανικοί, πανεπιστημιακοί και ερευνητές. Μαζί τους έφυγαν χιλιάδες νέοι εργαζόμενοι, τεχνίτες, στελέχη επιχειρήσεων, επαγγελματίες και επιχειρηματίες. Άνθρωποι που δημιούργησαν εταιρείες, απέκτησαν τεχνογνωσία, έμαθαν διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης της εργασίας και έζησαν μέσα σε άλλους θεσμούς. Γιατί η εμπειρία ενός ερευνητή στο Κέιμπριτζ, στην Οξφόρδη και στη Βοστώνη θεωρείται εθνικό κεφάλαιο, ενώ η εμπειρία ενός νέου επιχειρηματία στο Ρότερνταμ ή ενός τεχνικού στο Μόναχο και στο Αμβούργο όχι;

Ίσως λοιπόν πρέπει να αναποδογυρίσουμε εντελώς το ερώτημα και να σκεφτούμε πιο «ανορθόδοξα». Δεν πρέπει να φοβόμαστε ότι τα παιδιά μας θα φύγουν. Πρέπει να τα ενθαρρύνουμε να φύγουν. Να σπουδάσουν αλλού, να εργαστούν αλλού, να κάνουν έρευνα αλλού, να αποτύχουν και να ξαναδοκιμάσουν αλλού. Να μάθουν διαφορετικούς θεσμούς, διαφορετικούς οργανισμούς, εργασιακές κουλτούρες και τρόπους συνεργασίας. Να αποκτήσουν την αυτοπεποίθηση που γεννά η σύγκριση και την κριτική απόσταση που δημιουργεί η μετακίνηση. Και δεν χρειάζεται να επιστρέψουν όλοι. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ταμπού της συζήτησης. Brain gain δεν σημαίνει υποχρεωτικά επαναπατρισμός. Σημαίνει κυκλοφορία γνώσης, ανθρώπων, σχέσεων και ευκαιριών. Ένας Έλληνας ερευνητής στη Βοστώνη, μια μηχανικός στη Στοκχόλμη ή ένας επιχειρηματίας στο Δουβλίνο μπορούν να αποτελούν μέρος του επιστημονικού και παραγωγικού οικοσυστήματος της χώρας χωρίς να κατοικούν μόνιμα σε αυτήν.

Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι «πώς θα τους φέρουμε πίσω;». Είναι τι χώρα, τι πανεπιστήμια και τι θεσμούς θα συναντήσουν εάν κάποτε θελήσουν να επιστρέψουν. Θα μπορούν να μεταφέρουν νέες ιδέες ή θα πρέπει να προσαρμοστούν στις παλιές ισορροπίες; Θα κρίνονται για αυτά που έκαναν ή για το δίκτυο στο οποίο εντάσσονται; Θα αξιολογούνται για τις ιδέες και τις προσεγγίσεις τους ή για το τι μήνυμα έχει περάσει γι’ αυτούς ο εκάστοτε «αρχηγός» του δικτύου στο δίκτυο; Θα μπορούν να αλλάξουν τα πανεπιστημιακά τμήματα στα οποία επιστρέφουν ή τα τμήματα θα απαιτήσουν πρώτα να αλλάξουν εκείνοι; Αυτή είναι η συζήτηση που σπανίως κάνουμε. Όλα τα άλλα είναι απολύτως προσχηματικά ό,τι και αν γράφει κάποιος.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να κρατήσει τα παιδιά της δεμένα στον τόπο τους ούτε να μετρά ως εθνική απώλεια κάθε νέα αναχώρηση. Χρειάζεται να δημιουργεί ανθρώπους ικανούς να κινούνται στον κόσμο χωρίς να φοβούνται ότι αποκόπτονται από αυτόν. Χρειάζεται τις δικές της Άγριες Χήνες. Ανθρώπους που φεύγουν όχι για να χαθούν, αλλά για να αλλάξουν. Που μπορούν να γίνουν ερευνητές, δημιουργοί, επιχειρηματίες, άξιοι τεχνίτες, καλοί εργαζόμενοι, ακέραιοι υπάλληλοι αλλά και ηγέτες όπου κι αν βρεθούν. Και που, είτε επιστρέψουν είτε όχι, θα εξακολουθούν να θέτουν στην ελληνική κοινωνία το πιο ενοχλητικό αλλά και παραγωγικό ερώτημα: τι πρέπει να αλλάξει εδώ ώστε κάποιος που γνώρισε τον κόσμο να θέλει να αποτελεί ξανά μέρος αυτού του τόπου; Γιατί όπως γνωρίζουμε πολύ καλά πέτρα από κυλάει δεν χορταριάζει.

Ο κ. Στάθης Αραποστάθης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας της Επιστήμης και της Τεχνολογίας στο ΕΚΠΑ και διευθυντής του Εργαστηρίου «Επιστήμης, Τεχνολογίας και Καινοτομίας στην Κοινωνία» (ΕΤεΚΚ).

tovima.gr