Κληρονομιές: Ασπίδα προστασίας για τις περιουσίες – Αναγκαστική συγκυριότητα τέλος

Ασπίδα προστασίας για τις περιουσίες των κληρονόμων, την ορθολογική μεταβίβαση ακινήτων, την αποφυγή του κατακερματισμού επιχειρήσεων και την απαξίωση περιουσιακών στοιχείων, η διεκδίκηση των οποίων συχνά φέρνει αντιμέτωπες στα δικαστήρια ολόκληρες οικογένειες, αποτελούν οι διατάξεις του νομοσχεδίου για το νέο κληρονομικό δίκαιο.

Πριν από λίγες ημέρες ολοκληρώθηκε η δημόσια διαβούλευση της εμβληματικής μεταρρύθμισης, που ξεκίνησε με πρωτοβουλία της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου Δικαιοσύνης, υπό τον επίτιμο καθηγητή της Νομικής Σχολής Αθηνών και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη. Σύντομα το νομοσχέδιο αναμένεται να εισαχθεί στη Βουλή για ψήφιση με στόχο να τεθεί σε πλήρη ισχύ από την πρώτη μέρα του επόμενου δικαστικού έτους, δηλαδή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, προκειμένου να δοθεί ο αναγκαίος χρόνος στους συμβολαιογράφους που αναλαμβάνουν το βάρος της εφαρμογής του, αλλά και σε άλλους φορείς να ενημερωθούν και να προετοιμαστούν για να περάσουν στη νέα εποχή του κληρονομικού δικαίου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους πολίτες, όπως έχει φανεί και από τα τηλεφωνήματα που έχουν δεχθεί συμβολαιογράφοι και δικηγόροι, έχουν οι διατάξεις εκείνες που επιτρέπουν στους κληρονόμους να διαχειρίζονται με διαφορετικό τρόπο τα ακίνητα που κληρονομούν.

Πολύ συχνά, όπως έχει δείξει η δικαστηριακή πρακτική, η κληρονομιά ενός ακινήτου από… δώρο μετατρέπεται σε εφιάλτη για τα μέλη μιας οικογένειας. Δικηγόρος, που ασχολείται με θέματα κληρονομικού δικαίου, περιγράφει στα «ΝΕΑ» ιστορία με έναν από τους κληρονόμους να θέλει να διατηρήσει το πατρικό ακίνητο που άφησε η θανούσα μητέρα του, ενώ οι υπόλοιποι κληρονόμοι, οι οποίοι είχαν φύγει πολλά χρόνια νωρίτερα από την πατρική οικία, ήθελαν να πουληθεί το ακίνητο.

Τελικά η διαφωνία αυτή μετατράπηκε πολύ σύντομα σε μία σκληρή διαμάχη με αντίδικους τα ίδια τα αδέλφια. Το αποτέλεσμα; Κανένας από τους κληρονόμους δεν κατάφερε να το κρατήσει στην κατοχή του. Το σπίτι βγήκε σε πλειστηριασμό, κατέληξε σε ξένα χέρια, και μάλιστα σε τιμή πολύ χαμηλότερη από την πραγματική του αξία. Και δυστυχώς, όπως προκύπτει από το πλήθος των δικαστικών αποφάσεων, αυτή δεν είναι η μοναδική ιστορία, αλλά μία από τις εκατοντάδες που φτάνουν συχνά-πυκνά στα δικαστήρια όλης της χώρας.

Αλλαγή σκηνικού

Τι αλλάζει λοιπόν για τους κληρονόμους με τις επικείμενες μεταρρυθμίσεις έπειτα από σχεδόν 80 χρόνια; Το «κλειδί» βρίσκεται στον εξορθολογισμό του θεσμού της νόμιμης μοίρας και της μετατροπής της από εμπράγματο δικαίωμα σε ενοχική αξίωση. Με αυτόν τον τρόπο, όπως επισημαίνουν νομικοί και συμβολαιογράφοι, αποτρέπεται ο κατακερματισμός παραγωγικών ή επιχειρηματικών μονάδων και διευκολύνεται η ορθολογική μεταβίβαση της περιουσίας. Ετσι, το νέο κληρονομικό δίκαιο έρχεται να αλλάξει αυτό ακριβώς το σκηνικό, δίνοντας προτεραιότητα στην αξιοποίηση και όχι στην απαξίωση της περιουσίας.

Αυτό σημαίνει ότι αν ο παππούς ή ο γονέας αφήσει με τη διαθήκη του το σπίτι ή την επιχείρηση σε ένα συγκεκριμένο παιδί, π.χ. επειδή αυτό τη δουλεύει ή επειδή αυτό μένει εκεί, τα υπόλοιπα παιδιά δεν γίνονται αναγκαστικά «συνιδιοκτήτες εξ αδιαιρέτου». Μπορούν να αξιώσουν τη νόμιμη μοίρα τους σε χρήμα. Ετσι, αποφεύγονται οι «ακούσιες συνιδιοκτησίες» που προκαλούν οικογενειακές έριδες, πολυετείς, ψυχοφθόρες και κοστοβόρες δικαστικές διαμάχες. Ο νομοθέτης μέσα από το πλέγμα των συγκεκριμένων διατάξεων βάζει τέλος (και) στην αναγκαστική συγκυριότητα των κληρονόμων, και προς αποφυγήν ακούσιων συνιδιοκτησιών, πλέον ο θεσμός της νόμιμης μοίρας θα δημιουργεί ενοχική και καταρχήν χρηματική αξίωση του μεριδούχου.

Αξίζει να σημειωθεί μάλιστα ότι για την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των κληρονομιαίων ακινήτων καθιερώνεται δικαίωμα κάθε συγκληρονόμου να ζητήσει από το δικαστήριο την εξαγορά των αντικειμένων της κληρονομίας άλλου συγκληρονόμου με τίμημα, το οποίο – ελλείψει συμφωνίας – θα καθορίζεται από το ίδιο το δικαστήριο.

Η μεγάλη ανατροπή βρίσκεται στο δικαίωμα εξαγοράς. Πλέον, ο συγκληρονόμος που πραγματικά ενδιαφέρεται για το ακίνητο, είτε για να κατοικήσει σε αυτό, είτε για να το ανακαινίσει ή να το εκμεταλλευτεί, μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο να του επιδικαστεί ολόκληρο το ακίνητο.

Στο επόμενο βήμα αποφεύγεται πλέον το «σφυρί», καθώς το δικαστήριο αντί να διατάξει πλειστηριασμό, όπου υπάρχει περίπτωση το ακίνητο να χαθεί, δίνει τη δυνατότητα στον έναν κληρονόμο να εξαγοράσει τα μερίδια των υπολοίπων καταβάλλοντάς τους το αντίτιμο σε μετρητά, με βάση την τρέχουσα εμπορική αξία.

Πολλαπλά τα οφέλη

Τα οφέλη από τις ρυθμίσεις αυτές είναι πολλαπλά και για τους κληρονόμους και για την αξιοποίηση των περιουσιακών τους στοιχείων. Συγκεκριμένα:

• Το ακίνητο μπορεί να μείνει στην οικογένεια.
• Οι υπόλοιποι κληρονόμοι, που για διάφορους λόγους δεν επιθυμούν να διατηρήσουν το μερίδιό τους στο ακίνητο, λαμβάνουν άμεσα το μερίδιό τους σε ρευστό.
• Αποφεύγεται η οικονομική ζημία ενός απρόβλεπτου πλειστηριασμού.

Για να αποφευχθεί οποιαδήποτε αμφισβήτηση, η όλη διαδικασία πλαισιώνεται πλέον από την ψηφιακή πλατφόρμα δημοσίευσης διαθηκών, ένα νέο «εργαλείο» που έχει τεθεί πλέον σε πλήρη τροχιά. Ετσι, οι πολίτες μπορούν να βλέπουν αν υπάρχει διαθήκη και να παίρνουν πιστοποιητικά σε λίγες μέρες, βάζοντας τέλος στις «χαμένες» ή πλαστές διαθήκες που συχνά εμφανίζουν ή επικαλούνται έπειτα από πολύ καιρό, ακόμα και ύστερα από πολλά χρόνια, πρόσωπα που διεκδικούν τον τίτλο του «κληρονόμου».