Από την Πίνδο στο Ύψωμα 731 – Οι Θεσσαλοί που έγραψαν το Έπος του ’40

 «Από την Πίνδο έως το Ύψωμα 731, οι Θεσσαλοί πολέμησαν στην πρώτη γραμμή του Έπους του ’40, γράφοντας μία από τις πιο ηρωικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.»

Ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης και το Απόσπασμα της Πίνδου, ο ταγματάρχης Δημήτριος Κασλάς και οι μαχητές του 5ου Συντάγματος Τρικάλων βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της αντίστασης απέναντι στην ιταλική εισβολή. Η συμβολή της Ι Μεραρχίας Θεσσαλίας και των μονάδων από τη Λάρισα, τα Τρίκαλα και τον Βόλο.

Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν αποτελεί μόνο μία από τις κορυφαίες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Για τη Θεσσαλία είναι και μια επέτειος μνήμης για τους χιλιάδες άνδρες που επιστρατεύτηκαν από τη Λάρισα, τα Τρίκαλα, τον Βόλο, την Καρδίτσα και τα χωριά του θεσσαλικού κάμπου και της Πίνδου, για να υπερασπιστούν την πατρίδα στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας.

Στις μάχες που ακολούθησαν την ιταλική επίθεση, οι θεσσαλικές μονάδες διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο, τόσο στην αναχαίτιση της προέλασης των Ιταλών στην Πίνδο όσο και στις σκληρές αναμετρήσεις του αλβανικού μετώπου. Δύο ονόματα ξεχωρίζουν στην ιστορική μνήμη: ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης, που συνδέθηκε με την άμυνα της Πίνδου, και ο ταγματάρχης Δημήτριος Κασλάς, που έμεινε στην ιστορία για την αντίσταση των ανδρών του στο Ύψωμα 731. 

Η μάχη της Πίνδου και ο Δαβάκης

Ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, η ιταλική επίθεση δεν εκδηλώθηκε μόνο προς την Ήπειρο. Μία από τις πιο επικίνδυνες κινήσεις ήταν η προώθηση της επίλεκτης ιταλικής μεραρχίας «Τζούλια» στην ορεινή περιοχή της Πίνδου, με στόχο να διασπάσει την ελληνική άμυνα και να κινηθεί προς το Μέτσοβο, απειλώντας να αποκόψει τις ελληνικές δυνάμεις.

Απέναντί της βρέθηκε το Απόσπασμα Πίνδου, υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη. Οι διαθέσιμες δυνάμεις ήταν αρχικά περιορισμένες και οι συνθήκες εξαιρετικά δύσκολες, σε ένα ορεινό περιβάλλον όπου η μετακίνηση στρατευμάτων, ο ανεφοδιασμός και η επικοινωνία αποτελούσαν καθημερινή δοκιμασία.

Οι άνδρες του Αποσπάσματος κράτησαν τις θέσεις τους όσο τους επέτρεπαν οι δυνάμεις τους, καθυστερώντας την ιταλική προέλαση και δίνοντας πολύτιμο χρόνο για την άφιξη ενισχύσεων. Στη συνέχεια, ελληνικές μονάδες πέρασαν στην αντεπίθεση και συνέβαλαν στην ανατροπή των ιταλικών σχεδίων. Ο Δαβάκης τραυματίστηκε σοβαρά κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων, ενώ η μάχη της Πίνδου εξελίχθηκε σε μία από τις καθοριστικές πρώτες αναμετρήσεις του πολέμου.

Η θεσσαλική συμμετοχή ήταν ιδιαίτερα έντονη. Στις δυνάμεις που πολέμησαν στην ευρύτερη περιοχή περιλαμβάνονταν άνδρες από το 51ο Σύνταγμα Πεζικού Τρικάλων, ενώ το 5ο Σύνταγμα Τρικάλων είχε επίσης ενεργό ρόλο στις επιχειρήσεις της περιοχής και στην άμυνα των ορεινών διαβάσεων. 

Το Ύψωμα 731 και ο Δημήτριος Κασλάς

Λίγους μήνες αργότερα, τον Μάρτιο του 1941, η ελληνική άμυνα δοκιμάστηκε ξανά, αυτή τη φορά κατά τη μεγάλη εαρινή επίθεση των Ιταλών, την οποία παρακολούθησε προσωπικά ο Μπενίτο Μουσολίνι, προσδοκώντας μια αποφασιστική νίκη πριν από τη γερμανική επέμβαση.

Στο επίκεντρο των συγκρούσεων βρέθηκε το Ύψωμα 731, στην περιοχή της Τρεμπεσίνας, ένα στρατηγικό σημείο που δέχθηκε αλλεπάλληλες επιθέσεις και σφοδρούς βομβαρδισμούς. Οι Ιταλοί επιχείρησαν να διασπάσουν την ελληνική γραμμή με μαζική χρήση πυροβολικού και επανειλημμένες εφόδους, όμως οι υπερασπιστές του υψώματος κράτησαν τις θέσεις τους.

Εμβληματική μορφή της μάχης υπήρξε ο ταγματάρχης Δημήτριος Κασλάς, διοικητής του ΙΙ Τάγματος του 5ου Συντάγματος Πεζικού Τρικάλων. Οι άνδρες του βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της υπεράσπισης του 731 και απέκρουσαν τις σφοδρές ιταλικές επιθέσεις, ιδιαίτερα κατά τις πρώτες ημέρες της εαρινής επίθεσης. Η αντίσταση στο 731, μαζί με τον αγώνα στο γειτονικό Ύψωμα 717, συνέβαλε στην αποτυχία της ιταλικής προσπάθειας να διασπάσει το ελληνικό μέτωπο. 

Ο ταγματάρχης Δημήτριος Κασλάς

Το 731 έγινε σύμβολο αντοχής και αυταπάρνησης. Πίσω από τον αριθμό του υψώματος βρίσκονταν στρατιώτες που πολεμούσαν μέσα σε ένα τοπίο κατεστραμμένο από τους βομβαρδισμούς, με ελάχιστα περιθώρια ανάπαυσης και διαρκή απειλή νέας επίθεσης. Η αποτυχία της εαρινής επίθεσης αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα για το καθεστώς του Μουσολίνι.

Οι θεσσαλικές μονάδες που διακρίθηκαν

Κεντρική θέση στην πολεμική δράση των Θεσσαλών είχε η Ι Μεραρχία Πεζικού, με έδρα τη Λάρισα, γνωστή και ως «Σιδηρά Μεραρχία». Η παράδοσή της είχε διαμορφωθεί μέσα από τη συμμετοχή της στους Βαλκανικούς Πολέμους και στη Μικρασιατική Εκστρατεία, ενώ στον πόλεμο του 1940 οι μονάδες της βρέθηκαν και πάλι σε κρίσιμα μέτωπα.

Ανάμεσα στις θεσσαλικές μονάδες που ξεχώρισαν ήταν:

• Το 4ο Σύνταγμα Πεζικού Λάρισας, με άνδρες από τη Λάρισα και την ευρύτερη περιοχή, που συμμετείχε στις επιχειρήσεις του ελληνοϊταλικού πολέμου.

• Το 5ο Σύνταγμα Πεζικού Τρικάλων, που συνδέθηκε άμεσα με τις μάχες στην Αλβανία και την ηρωική αντίσταση στο Ύψωμα 731, με διοικητή του ΙΙ Τάγματος τον Δημήτριο Κασλά.

• Το 2ο Σύνταγμα Πεζικού Βόλου, μία ακόμη μονάδα με ισχυρή θεσσαλική παρουσία, οι άνδρες της οποίας συμμετείχαν στις επιχειρήσεις του μετώπου.

• Το 51ο Σύνταγμα Πεζικού Τρικάλων, τμήματα του οποίου συμμετείχαν στις αρχικές επιχειρήσεις στην Πίνδο.

• Το 52ο Σύνταγμα Πεζικού Λάρισας, που έλαβε μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις, καθώς και μονάδες πυροβολικού και ιππικού με σημαντική θεσσαλική επάνδρωση.

Η δράση αυτών των μονάδων δεν πρέπει να συγχέεται με την αποκλειστική συμμετοχή τους σε μία μόνο μάχη: οι σχηματισμοί μετακινούνταν, ανασυγκροτούνταν και υπάγονταν σε διαφορετικές διοικήσεις ανάλογα με τις ανάγκες του μετώπου. Ωστόσο, η παρουσία Θεσσαλών σε κρίσιμες επιχειρήσεις, από την Πίνδο έως την Τρεμπεσίνα, είναι ιστορικά τεκμηριωμένη.

Μια παρακαταθήκη που ξεπερνά τα όρια της Θεσσαλίας

Η συμβολή των Θεσσαλών στο Έπος του ’40 δεν αποτυπώνεται μόνο στα ονόματα των αξιωματικών και στις πολεμικές μονάδες. Αποτυπώνεται στους στρατευμένους αγρότες, εργάτες και νέους που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και βρέθηκαν αντιμέτωποι με το κρύο, την πείνα, τις κακουχίες και τον θάνατο.

Από τις πλαγιές της Πίνδου, όπου οι δυνάμεις του Δαβάκη καθυστέρησαν την ιταλική προέλαση, μέχρι το αιματοβαμμένο Ύψωμα 731, όπου οι άνδρες του Κασλά απέκρουσαν τις επιθέσεις ενός υπέρτερου αντιπάλου, η Θεσσαλία έδωσε το δικό της δυναμικό «παρών» στον αγώνα.

Και αν το Έπος του ’40 ανήκει σε ολόκληρο τον ελληνικό λαό, για τη Λάρισα, τα Τρίκαλα, τον Βόλο και την Καρδίτσα αποτελεί επίσης κομμάτι της τοπικής ιστορικής μνήμης. Είναι η ιστορία των ανθρώπων που έφυγαν από τον θεσσαλικό κάμπο και τα ορεινά χωριά για να πολεμήσουν μακριά από τον τόπο τους, αφήνοντας πίσω τους μια παρακαταθήκη θάρρους, αντοχής και αυταπάρνησης.

Ιστορικές πηγές : Θεόδωρος Α. Νήμας — «Η συμβολή των Θεσσαλών στο Έπος του 1940-41» και Θεσσαλία Τηλεόραση — αφιέρωμα στο Ύψωμα 731