Ρουγκατσάρια ανήμερα τω Φώτων στη Λίμνη Πλαστήρα

  Ιδιαίτερο χρώμα στην περιοχη της Λίμνης Πλαστήρα, αλλά και στα καραγκουνοχωρια στον κάμπο της Καρδίτσας, έχει το έθιμο των Ρογκατσαρίων, την παραμονή και ανήμερα των Φώτων, ενώ στο video, φαίνεται πως αγιάζονται τα νερά της Λίμνης με τη ρίψη του σταυρού. Ο πολιτιστικός οργανισμός του Δήμου Λίμνης Πλαστήρα, αναβιώνει κάθε χρόνο τα ρουγκατσάρια για τους χιλιάδες επισκέπτες της περιοχής...

 Τα ρουγκατσάρια κυριάρχησαν στην εποχή της Τουρκοκρατίας, όπου και μετατράπηκαν από ένα ειδωλολατρικό κυρίως έθιμο, σε μία χριστιανική τελετή, η οποία έδινε την ευκαιρία σε μικρούς και μεγάλους με τον ερχομό της νέας χρονιάς, να ξεχύνονται στους δρόμους και τις εκκλησίες και να διατηρούν ταυτόχρονα με το κέφι, το χορό, το τραγούδι και τα παραδοσιακά κάλαντα, την πίστη τους στο χριστιανισμό και την ελευθερία της πατρίδος. Τα ρουγκατσάρια αποδείχθηκαν επί Τουρκοκρατίας το καλύτερο μέσο επικοινωνίας των σκλαβωμένων Ελλήνων, αφού κατόρθωναν με τον τρόπο αυτό να περνούν κυριολεκτικά κάτω από τη μύτη των Τούρκων, που έβλεπαν το έθιμο ως θέαμα και μόνο, τα μηνύματα του απελευθερωτικού αγώνα και της χριστιανικής πίστης. Την εποχή της Τουρκοκρατίας τα ρουγκατσάρια διαδραμάτισαν σπουδαίο ρόλο, μαζεύοντας χρήματα και διάφορα είδη για την στήριξη του αγώνα κατά των Τούρκων. Αυτό συνεχίστηκε και κατά τον Μακεδονικό Αγώνα.

 Σύμφωνα με μια προφορική παράδοση, κάθε πρωτοχρονιά οι Τούρκοι επέτρεπαν (έδιναν κάτι σαν αμνηστία) στους κλέφτες να κατεβαίνουν στα χωριά τους. Βλέπανε τους δικούς τους τρώγανε, πίνανε, γλεντούσαν παίρνανε τρόφιμα και μπορεί και κάποιος από αυτούς να παντρεύονταν κιόλας (αυτό συμβολίζει η «νύφη»). Ο ρουγκατσάρης συμβολίζει τον Τούρκο – τον αράπη που τον κοροϊδεύουν, κρεμώντας του κουδούνια.

Ιστορία
Οι ρίζες των «ρουγκατσαριών» κατά πάσα πιθανότητα βρίσκονται στην αρχαία Ελλάδα. Την εποχή αυτή γιορτάζονταν από τους αρχαίους Έλληνες τα «μικρά Διονύσια» ή «Διονύσια των αγρών» και πρέπει να θεωρούνται μετεξέλιξή τους. Τον ισχυρισμό αυτό ενισχύουν εκτός των άλλων τα κουδούνια του «ρουγκατσάρη». Στην πορεία βέβαια μετεξελίχτηκαν, παίρνοντας στοιχεία του αγώνα των Ελλήνων κατά των Τούρκων κατακτητών, στοιχεία που διατηρούνται μέχρι και σήμερα. Η λέξη «ρουγκατσάρια» προέρχεται κατά πάσα πιθανότητα ή από το λατινικό «ρονγκ», που σημαίνει «ζητώ» , με την έννοια πως απαιτώ ανταμοιβή του κόπου μου ή από το σλάβικο «ρόνγκο» που σημαίνει «κέρατο». Οι μασκαρεμένοι, εκτός από τις προσωπίδες, φορούσαν και κέρατα ζώων και ιδιαίτερα κριαριών. Ο στόχος τους ήταν να περιοδεύουν νεανικές παρέες, τρομακτικές και φιλικές μαζί, απαιτώντας ελεύθερη πρόσβαση στο δρόμο τους και «παλεύοντας», παλιά μέχρι θανάτου, αν μια άλλη συντροφιά τους έκοβε το δρόμο.

 Δεν έπρεπε να συναντηθεί ένα μπουλούκι (ρουγκάτσι) με άλλο. Αν γίνονταν αυτό τότε έπρεπε οι δύο καπεταναίοι να ξιφομαχήσουν και ο ένας να εξουδετερώσει τον άλλο. Τότε η ηττημένη ομάδα, σε ένδειξη υποταγής περνούσε σκυφτή κάτω από τις υψωμένες μαχαίρες των νικητών. Ανήμερα των Φώτων η ομάδα ολοκλήρωνε την περιήγηση της και επέστρεφε στο χωριό της όπου τους υποδέχονταν θριαμβευτικά. Έβγαινε όλο το χωριό έξω να τους υποδεχτεί πριν ακόμα φτάσουν. Οι φουστανελοφόροι σταματούσαν και έπαιρναν θέση για τον καθιερωμένο αγώνα δρόμου. Από την πλευρά του πλήθους υψώνονταν ένα μαντήλι σε ένα κοντάρι. Με το σύνθημα άρχιζαν να τρέχουν. Ο ταχύτερος και εκείνος που είχε περισσότερα αποθέματα αντοχής κέρδιζε το υψωμένο μαντήλι και ήταν ο νικητής. Το έθιμο διακόπηκε με την κήρυξη του πολέμου του σαράντα. Συνεχίστηκε όμως αργότερα και στις μέρες μας αναβιώνει από πολιτιστικούς συλλόγους ή από τις προσπάθειες των νέων κυρίως ανθρώπων του χωριού και τα έσοδα τους διατίθενται για τη διοργάνωση διαφόρων εκδηλώσεων και κυρίως για να θυμίζει σε όλους εμάς τις ρίζες μας. Αυτά τα έθιμα άλλοι τα συνένωσαν με τη ρωμαϊκή παράδοση, άλλοι με τα χούγια μερικών παράξενων του βορρά, αλλά σημασία έχει πως οι γενιές, οι ντόπιες γενιές, τα χαίρονται και τα λειτουργούν κάθε χρονιά. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ενώ το έθιμο αυτό το συναντά κανείς σχεδόν σε όλη τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, με μικρές παραλλαγές του ονόματος, σχεδόν πουθενά δεν είναι ακριβώς το ίδιο.

Συμβολικά πρόσωπα ήταν η «νύφη» (συνήθως ένα αγόρι που το έντυναν με γυναικεία ρούχα, ένας ή δύο τσολιάδες, ο γιατρός κ.λπ. Σήμερα στο Νεοχώρι του Δήμου Νεβρόπολης Αγράφων, τα ρουγκατσάρια ξεκινούν τις προετοιμασίες από τις πρώτες πρωινές ώρες της 5ης Ιανουαρίου και αφού ντυθούν με τις παραδοσιακές στολές, ξεκινούν με σκοπό να τραγουδήσουν τα τραγούδια τους, σε κάθε σπίτι του χωριού. Τα ρουγκατσάρια φημίζονται για τον αυθορμητισμό τους και τη συνέπειά τους. Σε κάθε σπίτι υπάρχει και αντίστοιχο τραγούδι. Οι ρουγκατσάρηδες, αφού τραγουδήσουν και γευτούν τις λιχουδιές της νοικοκυράς, ζητάνε από τον αφέντη του σπιτιού να τους ασημώσει και φυσικά κανείς δεν τους χαλάει το χατίρι γιατί ξέρουν ότι τα γρόσια πάνε για ιερό σκοπό, για το «ζιαφέτι», γλέντι των ρουγκατσάρηδων σε προκαθορισμένο μέρος του χωριού, κατάστημα ή υπαίθριο μέρος αλλά στεγασμένο, με ζωντανή ορχήστρα, φαγητά, ποτά κ.λπ. στο οποίο γλέντι συμμετέχει όλο το χωριό και όχι μόνο. Πριν από χρόνια ο κόσμος κερνούσε τα ρουγκατσάρια τρόφιμα (κρέας χοιρινό που ήταν άφθονο εκείνες τις μέρες), φρούτα, καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα, παστό κλπ και αργότερα χρήματα που χρησιμοποιούσαν για κοινωφελείς σκοπούς.

Ζιαφέτι
• Φαγοπότι, γλεντοκόπι, οικογενειακό γλέντι, γεύμα, τιμητικό δείπνο, συμπόσιο, μεγάλη χαρά.
• Έτσι ονόμαζαν παλαιότερα το γλέντι που διοργάνωνε ο ξενιτεμένος όταν επέστρεφε στο σπίτι του.
• Τα ζιαφέτια γίνονταν στην εξοχή, σε κάποιο από τα ξωκλήσια του χωριού με ψήσιμο κρεάτων και γλέντι με τις παραδοσιακές κομπανίες.

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΡΟΥΓΚΑΤΣΑΡΗΔΩΝ Τ.Δ. ΝΕΟΧΩΡΙΟΥ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΙΜΝΗΣ ΠΛΑΣΤΗΡΑ

Αύριο είναι τα Φώτα κι ο Φωτισμός κι αύριο είναι η κυρά μας η Παναγιά μας.

Εδώ είναι πρώτος στο χωριό πρώτος και τιμημένος, τον έχει η χώρα ρώτηση και τα χωριά μεσίτη, τον έχουν τα περίχωρα χαρτί και καλαμάρι. (για τους νοικοκύρηδες των σπιτιών του χωριού)
Κυρά μου όταν στολίζουσαν στον Αγιασμό να πάνεις, βάνεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αστήθι και τον καθάριο Αυγερινό, δε σειώσαι δε λυγιώσαι. (για τις νοικοκυρές των σπιτιών του χωριού)
Ένα μικρό μικρούτσικο, του Βασιλιά το εγγόνι, τρουίρου-ηρου ήφερνε, βασιλικό μαζώνει, βασιλικό και βάλσαμο μόσχο και καραφύλλι, χεριά παένει στη μάνα του, χεριά στην αδερφή του, χεριά και στην ξαδέρφη του, που το ‘χει φυλαγμένο. (για μικρά παιδιά-νήπια)
Φραγκίτσα με τα κόκκινα, Φραγκιά με τα γαλάζια, στατέρι φράγκικο κρατείς και φράγκικα ζυγιάζεις. (για μικρή κοπέλα που τελείωσε το δημοτικό σχολείο)
Κυρά μ’ τη θυγατέρα σου την παραχαϊδεμένη, την έλουζες την χτένιζες στο δάσκαλο την στέλνεις, κι ο δάσκαλος την έδερνε με μια ψιλή βεργούλα, με μια ψιλή με μια λιανή με μια μαλαματένια. (για κορίτσια του δημοτικού)
Κυρά μου τον υγιόκα σου τον παραχαϊδεμένο, τον έλουζες τον χτένιζες στο δάσκαλο τον στέλνεις, κι ο δάσκαλος τον έδερνε με μια ψιλή βεργούλα, με μια ψιλή με μια λιανή με μια μαλαματένια. (για αγόρια του δημοτικού)
Εδώ ‘χουν δυο καλά παιδιά και δυο καλά ξεφτέρια, το ένα χαλεύει να παντρευτεί το άλλο ν’ αρραβωνιάσει, χαλεύουν νύφη από σειρά κι από καλούς ανθρώπους. (για τα ανύπαντρα αδέρφια)
Εδώ μαντήλια κρέμονται, εδώ μαντήλια σειόνται, εδώ έχουν κόρη για παντρειά κι θέλουν να την παντρέψουν, την τάζουν για το Βασιλιά, την τάζουν για το Ρήγα, δεν θέλω εγώ το Βασιλιά δε θέλω εγώ το Ρήγα, μόν’ θέλω το αρχοντόπουλο με το στριφτό μουστάκι. (για κόρη της παντρειάς)
Παληκαρίτσι έμορφο με το στριφτό μουστάκι, εσένα πρέπουν τ’ άρματα εσένα τα τσαπράζια, εσένα κι άλογο καλό για να καβαλικεύεις, καβαλικεύεις κι έρχεσαι πεζεύεις καμαρώνεις. (για γιο της παντρειάς)
Κέντα το κόρη μ’ κέντα το, τ’ αντρός σου το μαντήλι, ώσπου να ‘ρθει η άνοιξη να ‘ρθει το καλοκαίρι, να γίνουν τα καλά σπαρτά, και τα καινούργια στάρια. (για αρραβωνιασμένη)
Σεβαστικέ σεβαστικέ και αρραβωνιασμένε, την κόρη που αρραβώνιασες πότε θα πας να πάρεις, πότε θα κάνεις τη χαρά πότε θα κάνεις γάμο, το Μάη θα κάνω τη χαρά το Μάη θα κάνω γάμο, να γίνουν τα γλυκά κρασιά και τα καινούρια στάρια. (για αρραβωνιασμένους ή λογοδοσμένους)
Κρατείν ο δέντρος τη δροσιά κρατεί κι ο νιος την κόρη, στα γόνατα την κράταγε στα μάτια την κοιτούσε, κόρη μ’ γιατί είσαι ρόδινη κόρη μ’ γιατί είσαι άσπρη. (για νιόπαντρους)
Εδώ κοιμάται ο Δέσποτας με το σταυρό στο χέρι, με το σταυρό με το χαρτί με τ’ Άγιο το Ευαγγέλι. (στο σπίτι του παπά)
Γραμματικέ γραμματικέ και ψάλτη κι αναγνώστα, που κάθοσαν κι ανάγνωνες προχθές στο φεγγαράκι, και σείσθει το χεράκι σου και χύθηκε η μελάνη, λερώσαν τα ρουχάκια σου και τα μεταξωτά σου. (για το γραμματέα, δάσκαλο, ψάλτη, διανοούμενο)
Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο, η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ έχω τον καημό σου, να δώσει ο Θεός να ‘ρθείς καλά να ‘ρθείς καζα ντυμένος, να φέρεις γρόσια στο σακί και τα φλουριά στην τσέπη, να φέρεις τα μισόγροσα δεμένα στο μαντήλι. (για τους ξενιτεμένους)
Σ’ αυτό το σπίτι που ‘ρθαμε πέτρα να μην ραγίσει, κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει, να ζήσει χρόνους εκατό κι εξάμηνα διακόσια, ν’ ασπρίσει σαν τον Όλυμπο σαν τ’ άσπρο περιστέρι. (για νεόκτιστο σπίτι)
Λυσ’ την αφέντη μ’ λύσε τη, την αργυρή σακούλα κι αν έχεις γρόσια δώσ’ μας τα, φλουριά μην τα λυπάσαι, κι αν έχεις και κατόφραγκα, κέρνα τα Ρουγκατσάρια. (για να ασημώσει ο αφέντης του σπιτιού τα Ρουγκατσάρια ώστε να γίνει το «ζιαφέτι»)

ΞΕΤΡΑΓΟΥΔΙΣΜΑΤΑ (Όταν δεν άνοιγαν στα ρουγκατσάρια)
1. Του κασιδιάρη τ’ άλογο στην παλιουριά δεμένο, ο ψόφος το παρακαλεί κι αυτός το καμαρώνει.
2. Κυρά μ’ στη στάχτη κάθοσαν κι ο κώλος σου ξεφυσούσε, κι από το πολύ το φύσημα χύθηκε το τσουκάλι.
3. Εδώ μας είπαν κι ήρθαμαν, κυρά ξεφουσκωσέ μας, ξεφουσκωσέ μας τ’ άντερο και κλάσε μας τ’ αρχίδια.
4. Απ’ την παραθύρα κι ως τη γωνιά, είδα εγώ κυρά μ’ την μούνα σου πήδησε να με φάει και φώναξα, πήρα πελεκούδα κι το ‘σκιαξα.

Γεώργιος-Αλέξιος Κ. Καραντώνης