Θεσσαλία: Τρία χρόνια μετά τον Daniel παραμένει ο φόβος νέας πλημμύρας – Πού καθυστερούν τα αντιπλημμυρικά έργα και γιατί

Αποσπασματικές παρεμβάσεις, έργα αποκατάστασης που ακόμη εκτελούνται και μεγάλα αντιπλημμυρικά σχέδια που δεν έχουν περάσει στο στάδιο της κατασκευής συνθέτουν την εικόνα στη Θεσσαλία. Γιατί χάθηκε πολύτιμος χρόνος, τι συνέβη με τις εργολαβίες και τις απευθείας αναθέσεις και ποια έργα πρέπει να προχωρήσουν άμεσα για να μην ξαναζήσει ο θεσσαλικός κάμπος τις τραγικές ημέρες του Σεπτεμβρίου του 2023.

Ο Daniel άφησε πίσω του μια Θεσσαλία πληγωμένη, με ανθρώπινες απώλειες, κατεστραμμένες περιουσίες, διαλυμένες υποδομές και χιλιάδες στρέμματα καλλιεργήσιμης γης κάτω από το νερό. Τρία χρόνια μετά, όμως, το ερώτημα εξακολουθεί να αιωρείται πάνω από τον θεσσαλικό κάμπο: Εάν επαναληφθεί ένα πλημμυρικό φαινόμενο ανάλογης έντασης, είναι η Θεσσαλία πραγματικά θωρακισμένη;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι καθησυχαστική. Ασφαλώς έχουν γίνει παρεμβάσεις, έχουν διατεθεί σημαντικά κονδύλια και έχουν αποκατασταθεί εκατοντάδες σημεία σε ποτάμια, ρέματα και υποδομές. Ωστόσο, άλλο πράγμα είναι να αποκαθιστάς τις ζημιές μιας καταστροφής και άλλο να δημιουργείς τις υποδομές που θα αποτρέψουν ή θα περιορίσουν μια επόμενη.

Αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο στοίχημα για τη Θεσσαλία. Να περάσει από τη λογική της διαρκούς αποκατάστασης στη λογική της ουσιαστικής πρόληψης.

Οι μεγάλες εργολαβίες και ο χαμένος χρόνος

Ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα αφορά τον χρόνο που χάθηκε μέχρι να ξεκινήσουν οι μεγάλες εργολαβίες αποκατάστασης των ζημιών από τον Daniel και τον Elias.

Η κυβέρνηση επέλεξε να προχωρήσει σε διαδικασία διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, λόγω κατεπείγουσας ανάγκης, απευθύνοντας προσκλήσεις σε τέσσερις μεγάλους κατασκευαστικούς ομίλους: ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, Aktor, Άβαξ και ΜΕΤΚΑ. Η επιλογή αυτή προκάλεσε αντιδράσεις από μικρότερες εργοληπτικές εταιρείες, οι οποίες προσέφυγαν στην Ενιαία Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων.

Τον Ιανουάριο του 2025 η Αρχή έκανε δεκτά ασφαλιστικά μέτρα, προκαλώντας νέο πάγωμα των διαδικασιών και πρόσθετες καθυστερήσεις.

Οι συμβάσεις για τις οδικές αποκαταστάσεις υπογράφηκαν τελικά στις 29 Απριλίου 2025. Αφορούσαν 1.007 σημεία σε έξι Περιφερειακές Ενότητες, με προϋπολογισμό 899,7 εκατ. ευρώ και συμβατική διάρκεια 48 μηνών.

Εδώ βρίσκεται και μια σημαντική διάσταση της συζήτησης για τις απευθείας αναθέσεις και τις διαδικασίες κατεπείγοντος. Το γεγονός ότι επιλέχθηκαν ταχείες διαδικασίες δεν σήμαινε αυτομάτως ότι τα έργα θα ξεκινούσαν χωρίς διοικητικά, χρηματοδοτικά και νομικά εμπόδια. Αντίθετα, οι προσφυγές και οι εκκρεμότητες έδειξαν ότι ακόμη και σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης απαιτείται αποτελεσματικός σχεδιασμός και έγκαιρη προετοιμασία.

Πρέπει, ωστόσο, να γίνει ένας σαφής διαχωρισμός: οι απευθείας αναθέσεις μικρότερων έργων αποκατάστασης από τις αρμόδιες υπηρεσίες δεν είναι το ίδιο με τις μεγάλες εργολαβίες του υπουργείου Υποδομών. Και κυρίως, καμία από τις δύο διαδικασίες δεν υποκαθιστά την ανάγκη ενός ολοκληρωμένου αντιπλημμυρικού σχεδιασμού.

Τα μεγάλα φράγματα που ακόμη περιμένει ο θεσσαλικός κάμπος

Στο επίκεντρο της αντιπλημμυρικής θωράκισης βρίσκονται τρία μεγάλα έργα:

• Το φράγμα Ενιπέα στη Σκοπιά Φαρσάλων. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Περιφέρειας, μπορεί να συμβάλει στην ανάσχεση περίπου του 27% της πλημμυρικής αιχμής ενός φαινομένου τύπου Daniel.

• Το φράγμα Μουζακίου, με εκτιμώμενη συμβολή περίπου 15%.

• Το φράγμα Πύλης, με αντίστοιχη εκτιμώμενη συμβολή περίπου 15%.

Τα ποσοστά αυτά αποτελούν εκτιμήσεις της Περιφέρειας και όχι εγγύηση ότι τα συγκεκριμένα έργα από μόνα τους θα αποτρέψουν μια πλημμύρα αντίστοιχης έντασης.

Το γεγονός, πάντως, ότι τρία χρόνια μετά την καταστροφή τα συγκεκριμένα έργα βρίσκονται ακόμη σε διαδικασία ωρίμανσης και προμελετών προκαλεί εύλογο προβληματισμό.

Γιατί δεν έχουν επιταχυνθεί οι διαδικασίες; Πότε θα ολοκληρωθούν οι μελέτες, πότε θα εξασφαλιστεί η χρηματοδότηση και πότε θα εγκατασταθούν εργολάβοι;

Αυτά είναι ερωτήματα που χρειάζονται συγκεκριμένες απαντήσεις και όχι νέες γενικές εξαγγελίες.

Πηνειός, Ιταλικό και Καλέντζης: Τα ανοιχτά μέτωπα

Ιδιαίτερη σημασία για τη Λάρισα και τον θεσσαλικό κάμπο έχει η κατάσταση στο ποτάμιο σύστημα του Πηνειού.

Ο Πηνειός συγκεντρώνει τα νερά μιας τεράστιας υδρολογικής λεκάνης και οποιαδήποτε αδυναμία στην παροχέτευση των υδάτων μπορεί να έχει επιπτώσεις σε μεγάλες εκτάσεις της θεσσαλικής πεδιάδας.

Στην περιοχή του Παλαμά, οι ποταμοί Ιταλικός και Καλέντζης αποτελούν δύο σημαντικούς παραποτάμους του Πηνειού. Παρά τις παλαιότερες εγκρίσεις για παρεμβάσεις, η καθυστέρηση στην εγκατάσταση αναδόχων έχει αναδειχθεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα των προβλημάτων στην εκτέλεση των έργων.

Αντίστοιχα, ζητήματα παραμένουν και σε σημεία του Πηνειού, όπως η γέφυρα στον Παλαιόπυργο, η οποία, σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία, εξακολουθούσε να βρίσκεται μέσα στην κοίτη του ποταμού.

Για τη Θεσσαλία δεν αρκούν πλέον οι αποσπασματικοί καθαρισμοί. Απαιτείται συνολική μελέτη της λεκάνης απορροής, διευθέτηση των ποταμών, απομάκρυνση εμποδίων και παρεμβάσεις στα σημεία όπου το νερό συσσωρεύεται και δημιουργεί πλημμυρικά φαινόμενα.

Aqua Montis: Το νερό πρέπει να συγκρατείται στο βουνό

Εξίσου σημαντικό είναι το πρόγραμμα ορεινής υδρονομίας Aqua Montis, το οποίο προβλέπει μικρά φράγματα και προφράγματα, παρεμβάσεις σε χειμάρρους και έργα συγκράτησης των υδάτων στις ορεινές λεκάνες.

Η φιλοσοφία του προγράμματος είναι απλή αλλά καθοριστική: το νερό πρέπει να συγκρατείται όσο το δυνατόν ψηλότερα, πριν κατέβει με μεγάλη ταχύτητα στις πεδινές περιοχές και καταλήξει στον θεσσαλικό κάμπο.

Ωστόσο, η μετάβαση από τις εξαγγελίες στη δημοπράτηση και τη συμβασιοποίηση καθυστέρησε. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία του 2026, το τμήμα της Μαγνησίας είχε προχωρήσει σε συμβασιοποίηση, ενώ τα άλλα δύο μεγάλα τμήματα εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν εκκρεμότητες χρηματοδότησης και ένταξης σε προγράμματα.

Τι πρέπει να γίνει τώρα

Το ζητούμενο δεν είναι να ανακοινωθούν ακόμη περισσότερα εκατομμύρια για έργα, αλλά να υπάρξει ένα ενιαίο και δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα για την αντιπλημμυρική προστασία της Θεσσαλίας.

Οι προτεραιότητες είναι συγκεκριμένες:

1. Επιτάχυνση των μεγάλων φραγμάτων Ενιπέα, Μουζακίου και Πύλης, με σαφή χρονοδιαγράμματα μελετών, χρηματοδότησης και κατασκευής.

2. Άμεση προώθηση του Aqua Montis, ώστε να ξεκινήσουν οι παρεμβάσεις συγκράτησης υδάτων στις ορεινές λεκάνες.

3. Ολοκλήρωση των έργων στους ποταμούς και στα ρέματα, με προτεραιότητα στα σημεία που έχουν αποδειχθεί ευάλωτα στις πλημμύρες.

4. Ενιαίος σχεδιασμός για τον Πηνειό και την Κάρλα, ώστε να αντιμετωπίζεται συνολικά η διαχείριση των υδάτων και όχι με μεμονωμένες παρεμβάσεις.

5. Διαφάνεια στις εργολαβίες και στις αναθέσεις, με δημοσιοποίηση των συμβάσεων, των πληρωμών, των φυσικών αντικειμένων και της προόδου κάθε έργου.

6. Σύγχρονα συστήματα πρόγνωσης και έγκαιρης προειδοποίησης, ώστε οι κάτοικοι, οι αγρότες και οι τοπικές αρχές να έχουν τον απαραίτητο χρόνο αντίδρασης.

Παράλληλα, χρειάζεται ανεξάρτητος τεχνικός έλεγχος των έργων που έχουν ήδη παραδοθεί, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ανταποκρίνονται στις πραγματικές υδραυλικές ανάγκες των περιοχών που υποτίθεται ότι προστατεύουν.

Το μεγάλο ερώτημα για την επόμενη ημέρα

Η Περιφέρεια Θεσσαλίας έχει αναφέρει ότι έχουν ολοκληρωθεί παρεμβάσεις αποκατάστασης σε 432 σημεία και ότι τα έργα αντιπλημμυρικής προστασίας που έχουν υλοποιηθεί ή βρίσκονται σε εξέλιξη ξεπερνούν τα 116 εκατ. ευρώ. Πρόκειται για σημαντικές παρεμβάσεις, οι οποίες όμως δεν πρέπει να συγχέονται με την ολοκλήρωση της συνολικής θωράκισης της περιοχής.

Η Θεσσαλία δεν μπορεί να ζει με την αγωνία κάθε φορά που οι μετεωρολόγοι προειδοποιούν για ισχυρές βροχοπτώσεις. Ούτε μπορεί ο αγροτικός κόσμος να σχεδιάζει την επόμενη καλλιεργητική περίοδο χωρίς να γνωρίζει εάν τα χωράφια, οι αποστραγγιστικές υποδομές και τα αναχώματα θα αντέξουν.

Ο Daniel δεν ήταν απλώς μια φυσική καταστροφή. Αποκάλυψε τις αδυναμίες ενός ολόκληρου συστήματος διαχείρισης των υδάτων.

Τρία χρόνια μετά, η Θεσσαλία δεν χρειάζεται άλλες υποσχέσεις για αντιπλημμυρικά έργα. Χρειάζεται εργοτάξια, μετρήσιμη πρόοδο, ελέγχους και συγκεκριμένες ημερομηνίες παράδοσης.

Γιατί η επόμενη μεγάλη πλημμύρα δεν θα περιμένει να ολοκληρωθούν οι μελέτες, να λυθούν οι προσφυγές ή να υπογραφούν οι συμβάσεις. Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι ποιος καθυστέρησε τα έργα, αλλά γιατί δεν έγιναν εγκαίρως.

Γ.Α.