Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας προειδοποιεί: «Έχουμε περισσότερη πληροφορία από ποτέ, αλλά όχι περισσότερη γνώση»

Το Διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη μεταμορφώνουν την καθημερινότητά μας. Επικοινωνούμε άμεσα με ανθρώπους σε κάθε γωνιά του κόσμου, αναζητούμε και βρίσκουμε πληροφορίες μέσα σε δευτερόλεπτα και, χρησιμοποιώντας διάφορα ψηφιακά εργαλεία, παράγουμε άμεσα περιεχόμενο, λαμβάνοντας απαντήσεις σε καθετί που μας απασχολεί.

Πίσω όμως από αυτές τις δυνατότητες αναδύονται και κρίσιμα ερωτήματα: Επικοινωνούμε ουσιαστικότερα; Μαθαίνουμε περισσότερα επειδή βρίσκουμε εύκολα πληροφορίες; Και πώς μπορεί η εκπαίδευση να αξιοποιήσει την Τεχνητή Νοημοσύνη χωρίς να υποκαταστήσει την ανθρώπινη σκέψη και κρίση;

Για τις αλλαγές που επιφέρουν το Διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη στην επικοινωνία, την πληροφόρηση και την εκπαίδευση, καθώς και για τις ευκαιρίες αλλά και για τις προκλήσεις που δημιουργούν οι τεχνολογικές εξελίξεις, μιλάει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Βασίλης Χ. Γερογιάννης, καθηγητής του Τμήματος Ψηφιακών Συστημάτων και μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

Όπως καταρχάς επισημαίνει ο κ. Γερογιάννης, οι σύγχρονες τεχνολογικές αλλαγές επηρεάζουν όλους μας, αποκτούν όμως ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όσους ανήκουν στη λεγόμενη Γενιά Χ (Gen X), δηλαδή όσους γεννήθηκαν μεταξύ 1965 και 1980. Πρόκειται για τη γενιά που μεγάλωσε σε μια εποχή χωρίς Διαδίκτυο, έξυπνα κινητά τηλέφωνα και ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ στη συνέχεια βίωσε τη μετάβαση στην ψηφιακή πραγματικότητα. Σήμερα, η ίδια γενιά βρίσκεται μπροστά σε μια νέα, ραγδαία τεχνολογική επανάσταση, αυτή της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Η επικοινωνία έγινε ευκολότερη, όχι όμως και πιο ουσιαστική

Το Διαδίκτυο έχει κάνει την επικοινωνία ταχύτερη, ευκολότερη και πιο προσιτή από ποτέ, διαπιστώνει ο κ. Γερογιάννης, για να προσθέσει:

«Μπορούμε πλέον να επικοινωνούμε άμεσα με ανθρώπους σε οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη, να ανταλλάσσουμε μηνύματα, εικόνες και βίντεο ή να συνομιλούμε πρόσωπο με πρόσωπο μέσω βιντεοκλήσεων, ανεξάρτητα από τη γεωγραφική απόσταση που μας χωρίζει. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο κ. Γερογιάννης, υπάρχει μια σημαντική αντίφαση: «Ενώ επικοινωνούμε περισσότερο από ποτέ, δεν είναι βέβαιο ότι επικοινωνούμε και πιο ουσιαστικά».

Τα μηνύματα που ανταλλάσσουμε είναι συχνά σύντομα, βιαστικά και αποσπασματικά. Η ταχύτητα της ψηφιακής επικοινωνίας περιορίζει πολλές φορές τον χρόνο που αφιερώνουμε στον ουσιαστικό διάλογο και στην κατανόηση του συνομιλητή μας. Για τη Γενιά Χ, που μεγάλωσε σε μια εποχή όπου κυριαρχούσε ο έντυπος γραπτός λόγος, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο εκφραζόμαστε γραπτά. Στη γρήγορη, καθημερινή ανταλλαγή ψηφιακών μηνυμάτων, τα παραδοσιακά σημεία στίξης, όπως η τελεία και το κόμμα, συχνά παραμερίζονται ή συμπληρώνονται από θαυμαστικά, emoticons και emojis.

«Η επικοινωνία φαίνεται ότι γίνεται πιο αυθόρμητη και πιο έντονη συναισθηματικά, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι γίνεται και πιο ουσιαστική. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο εύκολα και πόσο συχνά επικοινωνούμε, αλλά και πόσο πραγματικά κατανοούμε ο ένας τον άλλον», υπογραμμίζει επίσης ο κ. Γερογιάννης.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη προσθέτει μια νέα διάσταση στην επικοινωνία: πλέον συνομιλούμε και με προγράμματα υπολογιστών. Τα chatbots διευκολύνουν καθημερινές συναλλαγές, όπως την εξυπηρέτηση από μια τράπεζα ή έναν τηλεπικοινωνιακό πάροχο, χωρίς να απαιτείται επικοινωνία με κάποιον υπάλληλο. Παρά τη χρησιμότητα αυτών των εφαρμογών δημιουργούνται ερωτήματα για την αυθεντικότητα, την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα της επικοινωνίας. Γιατί να πρέπει να επικοινωνούμε με ένα «έξυπνο» πρόγραμμα υπολογιστή, αντί με έναν συνάνθρωπό μας; Κατά πόσο αυτή η επικοινωνία μπορεί να ανταποκριθεί πραγματικά στις ανάγκες μας;

Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο κ. Γερογιάννης: «Το ζήτημα δεν είναι μόνο τεχνολογικό, είναι βαθύτερα ανθρώπινο, καθώς αφορά τη θέση και τη σημασία που θέλουμε να έχει η ανθρώπινη επαφή σε έναν κόσμο όπου η επικοινωνία με τις μηχανές γίνεται ολοένα και πιο συνηθισμένη. Η πρακτική ευκολία σε κάθε επικοινωνία χρειάζεται να συνυπάρχει με τη διατήρηση της ουσιαστικής ανθρώπινης σχέσης».

Απεριόριστη πρόσβαση στην πληροφορία δεν σημαίνει απαραίτητα και γνώση

Πριν από την εξάπλωση του Διαδικτύου, η αναζήτηση μιας πληροφορίας απαιτούσε χρόνο, προσπάθεια και συχνά προσωπική έρευνα. Σήμερα, μπορούμε να βρούμε σχεδόν οποιαδήποτε πληροφορία μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Πρόκειται για ένα τεράστιο πλεονέκτημα για την εκπαίδευση, τη διά βίου μάθηση και την αυτομόρφωση.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή, η εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία δεν ταυτίζεται απαραίτητα και με την απόκτηση γνώσεων. Για να εξηγήσει: «Συχνά αρκούμαστε σε μια γρήγορη και επιφανειακή ενημέρωση, χωρίς να αφιερώνουμε τον απαραίτητο χρόνο για να σκεφτούμε, να αξιολογήσουμε κριτικά και να κατανοήσουμε όσα διαβάζουμε. Επιπλέον, η βεβαιότητα ότι μπορούμε ανά πάσα στιγμή να αναζητήσουμε ξανά μια πληροφορία στο Διαδίκτυο ενδέχεται να μειώνει την προσπάθεια που καταβάλλουμε για να τη συγκρατήσουμε στη μνήμη μας».

«Σήμερα έχουμε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες από ποτέ, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι αποκτούμε και βαθύτερη γνώση. Η πραγματική πρόκληση δεν είναι μόνο να βρίσκουμε πληροφορίες, αλλά να μπορούμε να τις αξιολογούμε, να τις κατανοούμε και να τις μετατρέπουμε σε ουσιαστική γνώση», τονίζει επίσης ο κ. Γερογιάννης.

Η παραπληροφόρηση αποτελεί μια άλλη σημαντική πρόκληση της ψηφιακής εποχής. Μιλώντας για παραπληροφόρηση, χρειάζεται να διακρίνουμε τους όρους misinformation και disinformation. Ο πρώτος αφορά τη διάδοση ψευδών ή ανακριβών πληροφοριών χωρίς απαραίτητα πρόθεση εξαπάτησης. Ο δεύτερος αναφέρεται στη σκόπιμη δημιουργία ή διακίνηση παραπλανητικού περιεχομένου με στόχο την εξαπάτηση ή τη χειραγώγηση.

Στο πρόβλημα προστίθεται και η λεγόμενη υπερφόρτωση πληροφοριών (information overload), ο τεράστιος όγκος πληροφοριών που διακινούνται καθημερινά στο Διαδίκτυο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, δεν παραλείπει να τονίσει ο ίδιος, γίνεται ολοένα και δυσκολότερο να διακρίνουμε τις αξιόπιστες από τις αναξιόπιστες πληροφορίες και να αξιολογούμε την εγκυρότητα των πηγών τους. Επιπλέον, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συμβάλλουν στη δημιουργία των «φουσκών πληροφόρησης» (filter bubbles). Οι αλγόριθμοι στα social media συχνά ευνοούν την προβολή πληροφοριών που συμφωνούν με τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις μας. Αυτό μπορεί να ενισχύσει τις προκαταλήψεις μας και να περιορίσει την ικανότητά μας να εξετάζουμε κριτικά διαφορετικές απόψεις.

«Η ουσιαστική πληροφόρηση προϋποθέτει χρόνο για σύγκριση διαφορετικών πηγών και εξέταση του περιεχομένου τους», διαπιστώνει ο κ. Γερογιάννης, και εξηγεί:

«Η ταχύτητα της αναζήτησης είναι χρήσιμη, όμως δεν αντικαθιστά την προσωπική προσπάθεια έρευνας, αξιολόγησης και κατανόησης. Αυτή η απαίτηση ισχύει κυρίως όταν ψευδείς πληροφορίες παρουσιάζονται με τρόπο πειστικό από εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων πλέον δεν εξαντλείται μόνο στην αναζήτηση περισσότερων πηγών. Απαιτεί διασταύρωση στοιχείων, προσεκτική εξέταση της αξιοπιστίας τους και πρόθεση να ακούσουμε απόψεις που διαφέρουν από τις δικές μας. Η τεκμηριωμένη κρίση αποκτά μεγαλύτερη αξία ακριβώς επειδή η πληροφορία είναι τόσο εύκολα διαθέσιμη»

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει την εκπαίδευση

Η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη, η λεγόμενη Generative AI, και εφαρμογές όπως το ChatGPT μπορούν να υποστηρίξουν την εξατομικευμένη μάθηση, να διευκολύνουν την πρόσβαση στη γνώση και να παράγουν εκπαιδευτικό περιεχόμενο σχετικό με οποιοδήποτε αντικείμενο. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ταυτόχρονα σημαντική ευκαιρία και μεγάλη πρόκληση. Το βασικό πρόβλημα είναι ότι μια απάντηση μπορεί να ακούγεται απολύτως λογική και πειστική, ενώ περιλαμβάνει ανακρίβειες ή ακόμη και επινοημένα στοιχεία. Το φαινόμενο ονομάζεται AI hallucination, δηλαδή «ψευδαίσθηση της Τεχνητής Νοημοσύνης», και συνδέεται με την αξιοπιστία συστημάτων όπως το ChatGPT που παράγουν αυτόματα περιεχόμενο, με βάση τις ερωτήσεις-προτροπές που δέχονται.

Ο κ. Γερογιάννης υπογραμμίζει: «Η πρόκληση για την εκπαιδευτική κοινότητα δεν περιορίζεται στο εάν θα χρησιμοποιηθούν ή όχι αυτά τα νέα εργαλεία. Αφορά κυρίως τον τρόπο ένταξής τους στη μάθηση. Αυτές οι εφαρμογές μπορεί να παρέχουν γρήγορα απαντήσεις, περιεχόμενο και πληροφορίες, αλλά η αξιοποίησή τους απαιτεί την ενεργό συμμετοχή του εκπαιδευομένου. Η αξιολόγηση των απαντήσεων, η αναγνώριση πιθανών λαθών, η κριτική αξιολόγηση και η κατανόηση του περιεχομένου που παράγεται αποτελούν βασικά συστατικά της εκπαιδευτικής διαδικασίας που δεν πρέπει να παραμερίζονται».

Η εκπαίδευση δεν αρκεί να επικεντρώνεται μόνο στη μετάδοση γνώσεων, τονίζει ο κ. Γερογιάννης: «Κάθε εκπαιδευτική διαδικασία χρειάζεται να καλλιεργεί συστηματικά την αναλυτική και κριτική σκέψη, την ικανότητα αξιολόγησης των πληροφοριών, αλλά και αυτό που ονομάζουμε τεχνολογική ευελιξία (technological agility), δηλαδή την ικανότητα προσαρμογής στις διαρκείς και ταχύτατες τεχνολογικές αλλαγές. Ο πρωταρχικός μας στόχος πρέπει να είναι να θέσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη στην υπηρεσία της ανάπτυξης της ανθρώπινης νοημοσύνης και όχι να επιτρέψουμε να την υποκαταστήσει».

Η τεχνολογία ως εργαλείο, η ανθρώπινη κρίση ως οδηγός

«Το Διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη μας προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες στην επικοινωνία, την πληροφόρηση και την εκπαίδευση. Η αξιοποίησή τους εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να χρησιμοποιούμε τα τεχνολογικά εργαλεία. Η τεχνολογική εξέλιξη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με απόλυτα θετικούς ή αρνητικούς όρους. Το Διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη έχουν δημιουργήσει και θα συνεχίσουν να δημιουργούν τεράστιες δυνατότητες σε διάφορα πεδία, μεταξύ αυτών την επικοινωνία, την πληροφόρηση και την εκπαίδευση. Τα οφέλη είναι σημαντικά και δεν μπορούν να αγνοηθούν», αναφέρει ο κ. Γερογιάννης, και καταλήγει τονίζοντας:

«Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να αναγνωρίζουμε ότι η τεχνολογία μεταβάλλει βαθιά τον τρόπο ζωής μας και δημιουργεί νέες προκλήσεις. Το ζητούμενο δεν είναι να αρνηθούμε την τεχνολογική πρόοδο, αλλά να κατανοήσουμε τις επιπτώσεις της και να μάθουμε να αξιοποιούμε τις δυνατότητες που μας προσφέρει συνειδητά και με κριτικό πνεύμα».

Πηγή: Αποστόλης Ζώης (ΑΠΕ-ΜΠΕ)