ΚΑΕΚ… Ψηφιακός έλεγχος, αναλογικοί τίτλοι

Βρισκόμαστε στις τελευταίες ημέρες του Οκτωβρίου και η παράταση για την Ενιαία Αίτηση Ενίσχυσης 2026 εκπνέει στις 30 του μήνα. Φέτος όμως το ερώτημα που απασχολεί την ύπαιθρο δεν είναι μόνο τι καλλιεργήθηκε και πόσα στρέμματα δηλώθηκαν. Είναι κάτι πιο θεμελιώδες: αν ο αγρότης μπορεί να αποδείξει ψηφιακά ότι το χωράφι που καλλιεργεί είναι νόμιμα στη διάθεσή του. Για πρώτη φορά, η δήλωση κάθε αγροτεμαχίου περνά από ηλεκτρονική διασταύρωση με το Κτηματολόγιο, το Ε9 και τα μισθωτήρια. Και εκεί ακριβώς, στη συνάντηση του σύγχρονου ελέγχου με την παλιά ιδιοκτησιακή πραγματικότητα της ελληνικής υπαίθρου, κολλάνε χιλιάδες δηλώσεις.

Η λογική του ελέγχου είναι σωστή

Πρέπει να το πούμε από την αρχή. Μετά την υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ, κανείς δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι οι επιδοτήσεις πρέπει να πληρώνονται χωρίς απόδειξη για το ποιος κατέχει τη γη. Η απαίτηση να δηλώνεται ο Κωδικός Αριθμός Εθνικού Κτηματολογίου, ο ΚΑΕΚ, και να ταιριάζει με τον ιδιοκτήτη ή τον εκμισθωτή, κλείνει τον δρόμο σε εικονικές δηλώσεις και σε εκτάσεις που εμφανίζονταν στα χαρτιά χωρίς πραγματικό καλλιεργητή. Η διαφάνεια αυτή προστατεύει πρώτα απ’ όλους τον πραγματικό παραγωγό, που για χρόνια έβλεπε τα κονδύλια να διαχέονται σε όσους δεν όργωναν ούτε ένα στρέμμα.

Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι ο έλεγχος. Είναι ότι ο έλεγχος προηγήθηκε της τάξης που υποτίθεται ότι ελέγχει.

Η επίσημη εικόνα για το Κτηματολόγιο είναι εντυπωσιακή. Η κυβέρνηση αναφέρει ότι το 99% της επικράτειας διαθέτει πλέον αναρτημένα κτηματολογικά στοιχεία. Η λέξη κλειδί όμως είναι «αναρτημένα». Ανάρτηση σημαίνει ότι τα στοιχεία δημοσιοποιήθηκαν για να τα ελέγξουν οι πολίτες, όχι ότι το Κτηματολόγιο λειτουργεί οριστικά. Σύμφωνα με σχετική έκθεση, μόνο περίπου το 71% των δικαιωμάτων είχε ενταχθεί σε καθεστώς λειτουργούντος Κτηματολογίου.

• Η απόσταση ανάμεσα στο 99% και στο 71% δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι ο χώρος όπου «ζουν» οι ενστάσεις, οι λανθασμένες εγγραφές, οι «άγνωστοι ιδιοκτήτες» και οι εκκρεμείς διορθώσεις. Στην ύπαιθρο οι τίτλοι είναι παλαιότεροι, οι μεταβιβάσεις συχνά άτυπες και τα όρια των κτημάτων προφανώς και πιο «θολά» από ό,τι σε ένα αστικό οικόπεδο.

Τι κρύβεται πίσω από ένα «σφάλμα ΚΑΕΚ»;

Όποιος έχει δει από κοντά μια δήλωση ΟΣΔΕ φέτος γνωρίζει ότι το μήνυμα ασυμφωνίας στην οθόνη σπάνια σημαίνει απάτη. Συνήθως σημαίνει ιστορία…

• Ένα χωράφι που κληρονομήθηκε από τον παππού και δεν μεταγράφηκε ποτέ, γιατί οι κληρονόμοι δεν είχαν λόγο ή χρήματα να τρέξουν τη διαδικασία.
• Ένα κτήμα που νοικιάζεται εδώ και είκοσι χρόνια με χειρόγραφο μισθωτήριο, με ενοίκιο τόσο χαμηλό ώστε ο νόμος δεν απαιτούσε ηλεκτρονική δήλωση.
• Δύο γείτονες που αντάλλαξαν αγροτεμάχια με μια χειραψία για να ενώσουν τις καλλιέργειές τους.
• Ένας αναδασμός που ολοκληρώθηκε στο χωράφι αλλά όχι στα χαρτιά.
• Και άλλα πολλά…

Ιδιαίτερα στη Θεσσαλία, η ιστορία είναι ακόμα μεγαλύτερη αφού μεγάλες εκτάσεις προέρχονται από τις διανομές και τους εποικισμούς του περασμένου αιώνα, και αρκετές εμφανίζονται ακόμη στο Κτηματολόγιο ως «Δημόσιες Γαίες», παρότι καλλιεργούνται από τις ίδιες οικογένειες εδώ και τρεις γενιές. Για το σύστημα, ο καλλιεργητής δεν έχει καμία σχέση με το αγροτεμάχιο. Για το χωριό, όλοι ξέρουν ποιανού είναι.

Η λύση των εξαιρέσεων και το κόστος της

Η ΑΑΔΕ αναγνώρισε το πρόβλημα και κινήθηκε προς την ανάλογη πορεία. Όρισε ανοχή επικάλυψης 55% ανάμεσα στο ψηφιοποιημένο αγροτεμάχιο και στο κτηματολογικό, ώστε να δηλώνεται η πραγματικά καλλιεργούμενη έκταση ακόμη κι όταν τα όρια δεν συμπίπτουν. Θέσπισε επίσης 17 λόγους εξαίρεσης, από την κληρονομιά που δεν έχει μεταγραφεί έως τον ανολοκλήρωτο αναδασμό. Όποιος επιλέξει έναν από αυτούς εντάσσεται κανονικά στην προκαταβολή και στην πρώτη πληρωμή του Δεκεμβρίου.

Η ρύθμιση αυτή είναι πρακτική και έσωσε τη χρονιά ως ένα σημείο. Δεν πρέπει όμως να διαβαστεί ως λύση. Οι λόγοι εξαίρεσης θα επαληθευτούν εκ των υστέρων. Αυτό σημαίνει ότι το ιδιοκτησιακό πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε, απλώς μετατέθηκε χρονικά. Ένας παραγωγός που σήμερα δηλώνει με καλή πίστη «εκκρεμής κληρονομιά» και αύριο δεν προλάβει να τακτοποιήσει τα χαρτιά του, ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπος με ανάκτηση ποσών που έχει ήδη ξοδέψει σε λιπάσματα, πετρέλαιο και ενοίκια. Η ρευστότητα του Δεκεμβρίου μπορεί να γίνει χρέος του επόμενου έτους.

Τα δικαιώματα

Εδώ το ζήτημα αποκτά δεύτερη διάσταση, λιγότερο ορατή αλλά οικονομικά βαρύτερη. Τα δικαιώματα βασικής ενίσχυσης ενεργοποιούνται μόνο πάνω σε επιλέξιμα στρέμματα. Ένα χωράφι που μένει εκτός δήλωσης λόγω ιδιοκτησιακής εκκρεμότητας δεν χάνει μόνο τη φετινή ενίσχυση. Αν τα δικαιώματα που αντιστοιχούν σε αυτό μείνουν ανενεργά για δύο συναπτά έτη, μεταφέρονται στο απόθεμα και φεύγουν οριστικά από την κατοχή του γεωργού. Το ιδιοκτησιακό λοιπόν δεν κοστίζει μία φορά. Κοστίζει διπλά.

Ταυτόχρονα, το 2026 είναι η χρονιά που ολοκληρώνεται η εσωτερική σύγκλιση. Όλα τα δικαιώματα εντός της ίδιας περιφέρειας αποκτούν πλέον την ίδια αξία ανά στρέμμα, και τα «ιστορικά» δικαιώματα, με τις μεγάλες διαφορές τους, ανήκουν στο παρελθόν. Το δικαίωμα παύει έτσι να είναι ένας άυλος τίτλος με ξεχωριστή αξία και γίνεται ουσιαστικά μια στρεμματική ενίσχυση με άλλο όνομα.

Το επόμενο βήμα φαίνεται ήδη στον ορίζοντα. Η πρόταση της Κομισιόν για την ΚΑΠ μετά το 2027 δεν προβλέπει καθόλου δικαιώματα βασικής ενίσχυσης. Η στήριξη θα δίνεται απευθείας ανά επιλέξιμο στρέμμα, με κλιμάκωση που στην αρχική πρόταση κυμαίνεται από 13 ευρώ για τους ετεροεπαγγελματίες έως 24 ευρώ για τους κατ’ επάγγελμα αγρότες και 40 ευρώ για τους νέους. Η πρόταση βρίσκεται ακόμη υπό διαπραγμάτευση και τα ποσά μπορεί να αλλάξουν. Η κατεύθυνση όμως είναι σαφής.

Η γη γίνεται το νέο δικαίωμα

Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο συμπέρασμα. Σε ένα σύστημα χωρίς δικαιώματα, όπου η ενίσχυση ακολουθεί αποκλειστικά το στρέμμα, το μόνο «χαρτί» που θα μετράει είναι η αποδεδειγμένη νόμιμη κατοχή της γης. Ό,τι ήταν μέχρι σήμερα ο κωδικός του δικαιώματος, από το 2028 θα είναι ο ΚΑΕΚ και το ηλεκτρονικό μισθωτήριο. Όποιος δεν μπορεί να συνδέσει ψηφιακά το όνομά του με το χωράφι που καλλιεργεί, ουσιαστικά δεν θα υπάρχει για το σύστημα πληρωμών.

Με άλλα λόγια, η φετινή ταλαιπωρία δεν είναι μια κακή χρονιά που θα περάσει. Είναι η πρόβα τζενεράλε για την επόμενη ΚΑΠ.

Τι μπορεί να γίνει

Αν η πολιτεία θέλει ο έλεγχος να λειτουργήσει χωρίς να στραφεί εναντίον των πραγματικών παραγωγών, υπάρχουν συγκεκριμένα βήματα. Πρώτον, προτάθηκε η ΕΑΕ 2026 να χαρακτηριστεί επισήμως ως έτος προσαρμογής, ώστε οι ασυμφωνίες χωρίς δόλο να μην οδηγούν σε ανακτήσεις, εφόσον τακτοποιηθούν μέσα σε εύλογο χρόνο. Δεύτερον, χρειάζεται ειδική ταχεία διαδικασία στα Κτηματολογικά Γραφεία για τη διόρθωση εγγραφών αγροτεμαχίων και τη μεταγραφή κληρονομιών, με μειωμένο κόστος και προτεραιότητα για όσους υποβάλλουν ΕΑΕ. Τρίτον, οι εποικιστικοί κλήροι που εμφανίζονται ακόμη ως δημόσιοι πρέπει να τακτοποιηθούν οριστικά με θεσμική λύση και όχι με ατομικές υπεύθυνες δηλώσεις κάθε χρόνο. Τέταρτον, η μετάβαση από τα χειρόγραφα στα ηλεκτρονικά μισθωτήρια μπορεί να επιταχυνθεί με κίνητρο για τον ιδιοκτήτη, γιατί σήμερα το βάρος της απόδειξης πέφτει αποκλειστικά στον ενοικιαστή.

Το διακύβευμα είναι συγκεκριμένο και έχει ημερομηνία. Μέχρι το 2028 το Κτηματολόγιο πρέπει να είναι όχι απλώς αναρτημένο αλλά λειτουργικό στην ύπαιθρο. Αλλιώς η νέα ΚΑΠ, που υπόσχεται να στηρίξει όποιον πραγματικά παράγει, κινδυνεύει να στηρίξει μόνο όποιον έτυχε να έχει τακτοποιημένα χαρτιά.

insider.gr