Καραγκούνηδες: O αγροτικός πληθυσμός της Θεσσαλίας με τη μακραίωνη ιστορία

Πού ζουν οι Καραγκούνηδες; Πώς πήραν το όνομά τους; Αναφορές για την παρουσία τους στη Θεσσαλία από τον 17ο αιώνα. Η ζωή των Καραγκούνηδων και τα ιδιαίτερα έθιμά τους που χάνονται με το πέρασμα του χρόνου 

• Οι Καραγκούνηδες είναι αγροτική κοινότητα που ζει κυρίως στις πεδινές περιοχές των περιφερειακών ενοτήτων Καρδίτσας, Τρικάλων, Λάρισας και Μαγνησίας στη Θεσσαλία, με ιστορία από τον 17ο αιώνα και πιθανή καταγωγή από τους Πενέστες.
• Η ετυμολογία της λέξης «Καραγκούνηδες» παραμένει αβέβαιη, με εκδοχές που συνδέουν το όνομα με το μαύρο χρώμα της φορεσιάς τους ή με τουρκικές λέξεις που σημαίνουν «μαύρη μέρα» ή «δυστυχισμένοι».
• Οι Καραγκούνηδες κατά την Οθωμανική περίοδο ήταν κολίγοι που μπορούσαν υπό προϋποθέσεις να αποκτήσουν γη και ανεξαρτησία, ενώ μετά την ένωση της Θεσσαλίας με το ελληνικό κράτος το 1881 διατήρησαν την κολιγιακή σχέση μέχρι την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών το 1923.
• Τα ήθη και τα έθιμα των Καραγκούνηδων μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα διατηρούσαν παραδοσιακά στοιχεία, αλλά σήμερα έχουν χάσει σε μεγάλο βαθμό την αρχική τους μορφή λόγω κοινωνικών αλλαγών.
• Γενετικές μελέτες δείχνουν ότι οι Καραγκούνηδες είναι από τα αρχαιότερα ελληνικά φύλα της Θεσσαλίας, χωρίς σχέση με αλβανικά ή αρβανιτοβλάχικα στοιχεία, αν και η σύνδεση με αρχαία ελληνικά φύλα βασίζεται σε ιστορικές πηγές και όχι σε γενετικά δεδομένα.

Οι Καραγκούνηδες είναι ενότητα του ελληνικού αγροτικού πληθυσμού με ευδιάκριτα, κυρίως στο παρελθόν, κοινωνικά και πολιτισμικά γνωρίσματα, που κατοικεί στη δυτική λεκάνη της θεσσαλικής πεδιάδας, κυρίως στις περιφερειακές ενότητες Καρδίτσας και Τρικάλων.

Στην περιφερειακή ενότητα Καρδίτσας κατοικούν, σχεδόν αποκλειστικά σε όλη την πεδινή έκτασή της. Στην περιφερειακή ενότητα Τρικάλων ζουν σε όλες τις πεδινές εκτάσεις, εκτός από τις υπώρειες των Χασίων (οι κάτοικοι εκείνων των περιοχών ονομάζονται Χασιώτες).

Σύμφωνα με τη Σοφία Αλευρά-Κόκκαλη οι Καραγκούνηδες γύρω από τον Ζάρκο Τρικάλων ονομάζονται (Γ)κονξαράδες, ενώ στους Καραγκούνηδες, σύμφωνα πάντα με την ίδια, που χρησιμοποιεί ως πηγή το εξαιρετικό βιβλίο του Ηρακλή Παπαδήμου «ΟΙ ΘΕΣΣΑΛΟΙ ΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΔΕΣ», ΑΘΗΝΑ 1980, Καραγκούνηδες ζουν και στην περιφερειακή ενότητα Λάρισας όπου είναι γνωστοί ως Κατσανάδες ή Γκατζονάδες ή Ρεβενήσιοι, ενώ Καραγκούνηδες κατοικούν και στην περιφερειακή ενότητα Μαγνησίας.

Είναι άγνωστη η καταγωγή των Καραγκούνηδων, αν και μερικοί θεωρούν ότι πρόγονοί τους ήταν οι Πενέσται (Πενέστες), αυτόχθονες πληθυσμοί που υποτάχθηκαν στους Θεσσαλούς, όταν αυτοί κατέλαβαν την περιοχή.

Η ετυμολογία του ονόματος Καραγκούνηδες

Όπως και με τη λέξη Σαρακατσάνοι, έτσι και με τη λέξη Καραγκούνηδες η ετυμολογία είναι πολύ δύσκολη. Όλα τα έγκυρα ελληνικά λεξικά, θεωρούν ότι η λέξη είναι αγνώστου ετύμου. Ωστόσο, έχουν διατυπωθεί διάφορες εκδοχές που έχουν μεν μία λογική βάση, αλλά δεν είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες.

Κατά τον Γάλλο διπλωμάτη και περιηγητή Φρανσουά Πουκεβίλ, που αναφέρεται στους Καραγκούνηδες της Θεσσαλίας, το όνομά τους προέρχεται από τη φορεσιά τους. Ήταν ντυμένοι στα μαύρα. Τα φαρδιά πουκάμισα από μαλλί κατσίκας που φορούσαν είχαν μαύρο χρώμα.

Ο W. M. Leake αναφέρεται στους Καραγκούνηδες ή Αρβανιτόβλαχους της Ηπείρου και γράφει ότι στα Γιάννενα τους ονόμαζαν μαυροκάπηδες ή μαυροντυμένους, για να τους ξεχωρίζουν από τους άλλους Βλάχους που φορούσαν άσπρη κάπα.

Ο L. Henzey παραθέτει την πιθανότερη εκδοχή. Σύμφωνα με αυτή η λέξη Καραγκούνηδες προέρχεται από τη σύνθεση των λέξεων καρά (μαύρος) και γούνα. Η λέξη γούνα, υπάρχει στον ελλαδικό χώρο από τον 8ο-9ο αιώνα και προέρχεται από τη λατινική λέξη gunna, η οποία εμφανίζεται ήδη στα μεσαιωνικά χρόνια. Την άποψη αυτή υιοθετούν οι Ε. Αλεξάκης, P. L. Fermor και Κ. Ρωμαίος.

Μια άλλη εκδοχή είναι ότι η λέξη Καραγκούνηδες προέρχεται από σύνθεση των λέξεων καρά + γιουνάν = καθαρός, γνήσιος Έλληνας.

Όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, με τους Καραγκούνηδες ασχολήθηκε εμμέσως πλην σαφώς και ο Καρλ Μαρξ, που έγραψε το 1854: «Οι κάτοικοι του θεσσαλικού κάμπου… αποτελούν τη μοναδική συμπαγή ελληνική κοινότητα, η οποία ακόμα βρίσκεται υπό την τουρκική κυριαρχία». Θυμίζουμε ότι η Θεσσαλία απελευθερώθηκε το 1881 με τη Συνθήκη του Βερολίνου. Στο ελληνικό κράτος δεν αποδόθηκε μόνο η περιοχή της Ελασσόνας, η οποία απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό το 1912.

Στο περιοδικό «Πανδώρα» το 1856 διατυπώθηκε η άποψη, ότι η λέξη Καραγκούνηδες προέρχεται από τις τουρκικές λέξεις καρά + γκουν (μαύρη+ μέρα). Καραγκούνηδες συνεπώς ήταν αυτοί που είχαν μαύρη μέρα, οι δυστυχισμένοι. Μια παρόμοια άποψη διατύπωσε και ο Α. Ρίζος. Σύμφωνα με αυτή, Karagun στα τουρκικά σημαίνει «γρουσούζης ή κακομοίρης».

Οι Α. Φιλαδελφεύς και Ν. Γεωργιάδης, ετυμολογούν τη λέξη Καραγκούνηδες από τη μέλαινα διφθέρα (=μαύρη γούνα). Τέλος, υπάρχει εκδοχή ότι Καραγκούνηδες είναι οι δυστυχισμένοι, οι δούλοι ή οι σκλάβοι. Η λέξη προέρχεται, κατ’ αυτή την εκδοχή από τη σύνθεση των λέξεων καρά+ κουλ.

Η εκδοχή, ότι η λέξη Καραγκούνηδες προέρχεται από σύνθεση των λέξεων κάρα (κεφάλι) + κινώ, αποτελεί καθαρή παρετυμολογία. Πάντως, φαίνεται ότι η λέξη Καραγκούνηδες δόθηκε στους αγρότες του θεσσαλικού κάμπου από τους Τούρκους και στη συνέχεια υιοθετήθηκε και από τους Έλληνες. Πότε όμως εμφανίζεται για πρώτη φορά η λέξη «Καραγκούνηδες»;

Μαρτυρίες για τους Καραγκούνηδες

Η λέξη Καραγκουνιά, που αναφέρεται σε όλους τους Καραγκούνηδες, απαντά σε παραλλαγή δημοτικού τραγουδιού για τον μαρτυρικό θάνατο του επισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ, το 1601.

«…Την άλλη μέρα το -μαθαν χωριά και πολιτείες, Άγραφα κι Ασπροπόταμο, Καραγκουνιά και Χάσια».

Ο Εβλιγιά Τσελεμπή που επισκέφθηκε τη Θεσσαλία το 1668, γράφει ότι στην Καρδίτσα οι κάτοικοι ήταν Ρωμιοί και μιλούσαν μια γλώσσα περίπου ίδια με τα ρωμέικα. Φαίνεται ότι αυτοί ήταν Καραγκούνηδες.

Σε κώδικα της Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδας Σταρμού Ολύμπου, υπάρχει το επίθετο Καραγκούνης (και Γκαραγκούνης). Ο κώδικας χρονολογείται πριν το 1797. Στον κώδικα 59 της Μονής του Δουσίκου του 1759, αναφέρεται κάποιος Δήμος Γκαραγκούνης. Στο κατάστιχο 219 της Μονής Ολυμπιώτισσας Ελασσόνας (31/12/1821), υπάρχουν οι λέξεις: «καρακούνκιες… καρανκούκης προβατίνες».

Στη Χάρτα του Ρήγα (1797) είναι γραμμένη με μεγάλα γράμματα η λέξη ΚΕΝΤΑΥΡΟΙ και αμέσως πιο κάτω, σαν σε διευκρινιστική παρένθεση, με μικρά γράμματα, η λέξη Γκαραγκούνηδες. Κατά τον Δ. Καραμπερόπουλο, την ταύτιση των Κενταύρων με τους Καραγκούνηδες, από τον Ρήγα Φεραίο, ενισχύει υποσημείωσή του για τους Κενταύρους και τους Λαπίθες στον «Νέο Ανάχαρση», όπου παραθέτει τις ονομασίες "Γκαραγκούνηδες" και "Χασιώται", προσθέτει δε ότι ήταν έθνη της Θεσσαλίας.

Αναφορά στους Καραγκούνηδες κατά τον 19ο αιώνα, γίνεται από τους Πουκεβίλ, Λικ, Λεονάρδο και Holland.

Η Θεσσαλία στο πέρασμα των αιώνων

Στη Θεσσαλία από την αρχαιότητα υπάρχει η διάκριση μεταξύ «ισχυρών και αδύνατων», πλούσιων και φτωχών, γαιοκτημόνων και δούλων ή στην καλύτερη περίπτωση δουλοπάροικων. Αυτό οφείλεται πιθανότατα στην απληστία των «ισχυρών» να οικειοποιηθούν τις εύφορες γαίες και την ανάγκη των αδυνάτων να στηριχθούν σ’ αυτές.

Οι συνθήκες αυτές επιβίωσαν στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, αλλά και στη βυζαντινή εποχή. Όταν οι σταυροφόροι τον 13ο αιώνα χώρισαν την Ελλάδα σε φραγκικά κρατίδια, εισήγαγαν και εφάρμοσαν το φεουδαρχικό σύστημα της Δύσης. Όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Ελλάδα, τη χώρισαν σε σιαμέτια (φέουδα), τα οποία μοίρασαν στους σπαχήδες για τις πολεμικές τους υπηρεσίες.

Ο σουλτάνος Μουράτ Β’, κατά τον Δ. Τσοποτό έδωσε τη Θεσσαλία σαν φέουδο στον Στρατηγό Τουρχάν που την κυρίευσε. Επειδή οι Θεσσαλοί παραδόθηκαν στους Οθωμανούς διατήρησαν τις περιουσίες τους σύμφωνα με το ισλαμικό δίκαιο. Ο Τουρχάν αρκέστηκε στις δημόσιες γαίες, τα μοναστηριακά κτήματα και τις γαίες εκείνων που εγκατέλειψαν τα πάντα φεύγοντας. Σταδιακά, πλούσιοι Τούρκοι αγόρασαν γαίες Χριστιανών ή τους έδιωξαν και πήραν τις περιουσίες τους. Κάποιοι Έλληνες ασπάστηκαν το Ισλάμ για να τις διατηρήσουν.

Λόγω του μικρού πληθυσμού της Θεσσαλίας και τις πολλές επιδημίες, αρκετά χωριά ερήμωσαν. Οι Τούρκοι εγκατέστησαν σ’ αυτά, τα Κονιαροχώρια όπως ονομάστηκαν, ομόθρησκους τους εποίκους από την Ανατολία.

Οι Καραγκούνηδες δεν ήταν δούλοι ή σκλάβοι, με τα σημερινά δεδομένα. Περισσότερο, θα λέγαμε, ήταν κολίγοι. Και αυτό γιατί:

α) Μπορούσαν, κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, να απομακρυνθούν από τα τσιφλίκια, ν’ ανεξαρτητοποιηθούν, να αποκτήσουν τη δική τους γη και να σχηματίσουν κεφαλοχώρια

β) Τουλάχιστον στις περιοχές Καρδίτσας και Τρικάλων έπρεπε να αποδώσουν στον ιδιοκτήτη του τσιφλικιού το 1/3 των ακαθάριστων προσόδων τους (τριτάρικα τσιφλίκια)

γ) Όπως γράφει ο Δ. Τσοποτός, οι σχέσεις μεταξύ ιδιοκτητών και καλλιεργητών ήταν σε αρκετές περιπτώσεις και διαπροσωπικές. Οι επιμελέστεροι και οι πλέον φίλεργοι από τους καλλιεργητές, συχνά γίνονταν σύμβουλοι των ιδιοκτητών σε ζητήματα που αφορούσαν τους αγρούς και την καλλιέργειά τους.

Μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα, το 1881 τα πράγματα δεν άλλαξαν και πολύ. Μεγαλοτσιφλικάδες απέκτησαν σχεδόν όλες τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Η κολιγιακή σχέση, που συνεχίστηκε, αναγνωρίστηκε σαν μίσθωση από τα ελληνικά δικαστήρια και οι κολίγοι αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο της έξωσης από τα τσιφλίκια, με συνοπτικές διαδικασίες και χωρίς αποζημιώσεις. Οι αγρότες εξεγέρθηκαν με αποτέλεσμα τα αιματηρά γεγονότα του Κιλελέρ (1910).

Διάφοροι νόμοι για την απαλλοτρίωση των μεγάλων τσιφλικιών, ετοιμάστηκαν πολλές φορές, δεν ψηφίστηκαν ποτέ όμως. Μόλις, το 1923 οι Επαναστατική Κυβέρνηση Πλαστήρα με τα Ν. Δ. της 15/2/1923 και της 13/11/23 όρισε το μέτρο και τις διαδικασίες απαλλοτρίωσης. Το καθεστώς της μεγάλης γαιοκτησίας τερματίστηκε και οι Καραγκούνηδες απέκτησαν 42 χρόνια μετά, την εθνική, την κοινωνική και οικονομική τους ανεξαρτησία.

Ο βίος, τα ήθη και τα έθιμα των Καραγκούνηδων

Βασικό χαρακτηριστικό των Καραγκούνηδων είναι ότι η επικράτηση συνθηκών που υπήρξαν αρνητικές για την ελεύθερη κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη διαμόρφωσε έναν τύπο συντηρητικού αγρότη, που εξακολουθεί να χρησιμοποιεί παραδοσιακές τεχνικές, στη γεωργία και την κτηνοτροφία, να κατασκευάζει πλίνθινα σπίτια, με πολύ απλή δομή και λειτουργία.

Ο κοινωνιολόγος Γ. Β. Καββαδίας, που έζησε από κοντά τους Καραγκούνηδες, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, διαπίστωσε ότι έθιμα της λαϊκής λατρείας, του γάμου, του θανάτου, συνήθειες και πρακτικές της λαϊκής ιατρικής δεν διέφεραν παρά μόνο σε επουσιώδεις λεπτομέρειες, από τα αντίστοιχα άλλων «ομάδων» σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, όπως περιγράφει, στο βιβλίο του «Καραγκούνηδες».

Διέφεραν όμως ως προς τη μακροβιότητά τους. Το 1960 το παραδοσιακό πλαίσιο ήταν ακόμα σε ακμή. Σταδιακά όμως τα επόμενα χρόνια, ο ρυθμός των μεταβολών στην κοινωνία των Καραγκούνηδων γινόταν ολοένα και πιο ταχύς, με αποτέλεσμα, σήμερα ελάχιστα από τα ήθη και έθιμα που οι αρχές τους χάνονταν στα βάθη των αιώνων, να διατηρούνται αναλλοίωτα...

Η γενετική για τους ΚαραγκούνηδεςΣτη διδακτορική διατριβή της παιδιάτρου του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Σοφίας Αλευρά – Κόκκαλη σε 517 άτομα (274 άνδρες και 243 γυναίκες), από τους οποίους 170 άτομα ήταν επίμεικτοι Θεσσαλοί, 127 Βλάχοι, 11 Σαρακατσάνοι και 109 Καραγκούνηδες με θέμα «Συχνότητα αντιγόνων του μείζονος συστήματος ιστοσυμβατότητας σε ειδικούς πληθυσμούς του διαμερίσματος της Θεσσαλίας» υπάρχουν σημαντικά ευρήματα. Ειδικά για τους Καραγκούνηδες αναφέρονται τα εξής:«Οι Καραγκούνηδες και, γενικότερα, οι Θεσσαλοί, δεν έχουν καμία σχέση με αλβανικά ή αρβανιτοβλάχικα στοιχεία. Οι Θεσσαλοί Καραγκούνηδες, λοιπόν αποτελούσαν όχι απλώς ελληνικό φύλο, αλλά ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά φύλα, που επιζούν ως τις μέρες μας».

Πάντως, η κυρία Αλευρά – Κόκκαλη, διευκρινίζει ότι ο συσχετισμός των Σαρακατσάνων και Καραγκούνηδων με αρχαία ελληνικά φύλα, δεν στηρίζεται σε γενετικά χαρακτηριστικά, αλλά σε έργα διαφόρων συγγραφέων.

newsbomb.gr