Από τη Λάρισα στο... Διάστημα: Η διαδρομή του Αδριανού Γολέμη, του πρώτου Έλληνα αστροναύτη

Τι θα κάνει στο Διάστημα ο Έλληνας

Εάν, τη δεκαετία του ‘90, ρωτάγατε ένα μικρό παιδάκι από τη Λάρισα τι θέλει να γίνει όταν μεγαλώσει και αυτό σας απαντούσε “αστροναύτης”, θα χαμογελούσατε με συμπάθεια. “Πόσο… μηδενικές πιθανότητες έχει ένα παιδί από το θεσσαλικό κάμπο να καταλήξει στο διάστημα, σε αποστολή με την ελληνική σημαία στο μπράτσο του;”, θα σκεφτόσασταν. Κι όμως! Αυτό το παιδάκι με τα γυαλιά θα σας… έβαζε τα γυαλιά, αφού το δεύτερο εξάμηνο του 2027 θα γίνει ο πρώτος Έλληνας που θα ταξιδέψει στο Διάστημα.

Μεταξύ μας, ακόμα και τα πολύ τελευταία χρόνια, όταν ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Δημήτρης Παπαστεργίου, μίλαγε για “εθνικό διαστημικό πρόγραμμα” και για “ελληνική παρουσία στο Διάστημα”, δεν τολμούσαμε ούτε να... φανταστούμε ότι τόσο σύντομα θα βλέπαμε κάποιο συμπατριώτη μας με διαστημική στολή, στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS). Περισσότερο το βλέπαμε σαν τα όνειρα θερινής νυκτός ενός παιδιού που, με τους γονείς του, έβλεπε τα πεφταστέρια στον πεντακάθαρο καλοκαιρινό ουρανό του Πλαταμώνα και φανταζόταν ότι μια μέρα θα τα έβλεπε από κοντά.

Ο υπουργός το έλεγε και ο πρωθυπουργός το ανακοίνωσε με κάθε επισημότητα, συγκεκριμενοποιώντας το: Από το Παρίσι, όπου γινόταν η Διεθνής Διάσκεψη Κορυφής για το Διάστημα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, με τον Γάλλο πρόεδρο, Εμάνουελ Μακρόν στο πλευρό του (άλλωστε η αποστολή είναι πρωτοβουλία της Γαλλίας και της Γερμανίας για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής παρουσίας στη βιομηχανία του Διαστήματος) ανακοίνωσε τη συμμετοχή της χώρας μας στην αποστολή PAM-6 του καλοκαιριού του 2027. Και εκεί, θα συμμετέχει για πρώτη φορά στην ιστορία ένας Έλληνας, ο Δρ Αδριανός Γολέμης. “Ο Αδριανός θα μας κάνει περήφανους”, λέει ο Έλληνας πρωθυπουργός.

“Ένα μικρό βήμα για τον άνθρωπο, ένα τεράστιο άλμα για την ανθρωπότητα”, είπε ο Νιλ Άρμστρονγκ τη στιγμή που η μπότα του άγγιζε το έδαφος της Σελήνης, στις 21 Ιουλίου 1969. “Το τελευταίο βήμα που χρειαζόμασταν”, λέει ο Αδριανός Γολέμης, εξηγώντας ότι ως Ελλάδα, “έχουμε ήδη πρόγραμμα δορυφόρων και οι Έλληνες επιστήμονες έχουν συνεισφέρει στην αστρονομία και σε άλλες πτυχές, οπότε η ευκαιρία να μπούμε σε μια αποστολή αστροναυτών ήταν αυτό το βήμα”. Ο Γολέμης, ο οποίος είναι γιατρός και έχει εργαστεί ως flight surgeon για την ESA, υποστηρίζοντας ιατρικά αστροναύτες του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, θα συμμετέχει ως ειδικός αποστολής στην ΡΑΜ-6, η οποία (αν όλα πάνε καλά) θα πραγματοποιηθεί το δεύτερο εξάμηνο του επόμενου έτους. Η πτήση θα γίνει με διαστημόπλοιο Dragon της SpaceX, το οποίο θα εκτοξευθεί με πύραυλο Falcon 9 (πιθανότατα από το Ακρωτήριο Κανάβεραλ των ΗΠΑ).

“Ιστορικό ορόσημο για την Ελλάδα, η οποία περνά πλέον από τη διαστημική φιλοδοξία σε μια συγκεκριμένη επανδρωμένη αποστολή”, αναφέρει η Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία, ESA, σημειώνοντας ότι η συνεργασία με τη Vast και τη NASA ανοίγει παράλληλα τον δρόμο για ελληνικά επιστημονικά πειράματα και τεχνολογικές εφαρμογές στον ISS. Η δε NASA, έχει ήδη καλωσορίσει την Ελλάδα στην ευρύτερη συνεργασία για την εξερεύνηση του Διαστήματος, με τη χώρα να έχει ενταχθεί από το 2024 στις Artemis Accords, ως το 35ο κράτος που υπέγραψε τη συμφωνία, ενώ τη συνεχάρη για την ιστορική συμμετοχή στην αποστολή.

Και ο Γολέμης; Τι θα κάνει εκεί, όπου θα μείνει για δύο εβδομάδες, ο Λαρισαίος γιατρός; Ήδη, ο απόφοιτος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, έχει εκπαιδευτεί στις διαστημικές επιστήμες, ενώ έχει συμμετάσχει σε έρευνες και προγράμματα σχετικά με τις επιπτώσεις των διαστημικών συνθηκών στον ανθρώπινο οργανισμό. Στην αποστολή, την οποία η NASA ανέθεσε στη Vast ως μέρος της πρώτης ιδιωτικής αποστολής αστροναυτών στον ISS, Αδριανός Γολέμης θα διεξάγει επιστημονικά πειράματα για λογαριασμό ευρωπαϊκών και κυρίως ελληνικών ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων. «Την έρευνα στο Διάστημα την κάνουμε γιατί εξάγουμε γνώση για να την εφαρμόσουμε στη Γη. Φυσικά κάθε αστροναύτης κάνει και εκτελεί πειράματα σε οποιαδήποτε επιστήμη χρειαστεί, όπως Βιολογία, Χημεία, Φυσική», αναφέρει ο ίδιος προσθέτοντας ότι λόγω της εμπειρίας του ο τομέας της Ιατρικής έχει για εκείνον ιδιαίτερη σημασία.

Το καλό για τον πρώτο Έλληνα αστροναύτη είναι ότι, από ένα παιχνίδι της τύχης δεν θα είναι ξένος μεταξύ ξένων. Αρχηγός της αποστολής στην οποία θα συμμετέχει ως ειδικός (“mission specialist”, είναι ο τίτλος), θα είναι ο Γάλλος Τομά Πεσκέ. Ο Γολέμης γνωρίζεται καλά με τον Γάλλο κυβερνήτη, καθώς στην αμέσως προηγούμενη αποστολή του, είχε διατελέσει γιατρός του Πεσκέ! Άλλωστε, το ευρύ κοινό έτσι γνώρισε τον Γολέμη, ως “γιατρό των αστροναυτών”. “Τώρα θα δεις τα πράγματα και από την άλλη πλευρά”, είπε στον Έλληνα επιστήμονα ο Πεσκέ όταν έμαθε ότι θα συνταξιδέψουν στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (μαζί θα είναι και ο Τσέχος αστροναύτης Ά. Σβόμποντα και ένας ακόμα Ευρωπαίος που δεν έχει ανακοινωθεί).

Στην αποστολή δεν θα συμμετέχει για να… αγναντέψει το άπειρο Σύμπαν και να μας στέλνει σέλφι και φωτογραφίες του πώς φαίνεται η Ελλάδα και η υπόλοιπη Γη “σαν την κοιτάς από ψηλά”. Όπως έχει εξηγήσει ο ίδιος, «Γνωρίζουμε ότι οι αλλαγές που συμβαίνουν στο σώμα στο Διάστημα είναι μια ωραία εξομοίωση των ακραίων συνθηκών, ακόμα και του γήρατος και κάποιας παθολογίας. Οπότε προλαβαίνοντας και λύνοντας κάποια συμπτώματα που εμφανίζονται στο Διάστημα, σιγά σιγά μαθαίνουμε και αντιμετωπίζουμε τα ίδια συμπτώματα στη Γη», τονίζει. Δίνει ως παράδειγμα τον τομέα της Φαρμακολογίας και το αντικαρκινικό φάρμακο Pembrolizumab, για το οποίο χάρη σε έρευνα που έγινε στο Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, βελτιώθηκε ο τρόπος χορήγησής του. «Επειδή στο Διάστημα κάθε ουσία συμπεριφέρεται λίγο διαφορετικά χωρίς τη βαρύτητα, μπορούμε να καταλάβουμε λίγο καλύτερα τα χαρακτηριστικά της. Και αυτό μας ενδιαφέρει γιατί προφανώς βελτιώνει την υγεία, βελτιώνει το τι νιώθουν οι ασθενείς, πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να περάσουν μια θεραπεία και επίσης, ελαφραίνει λίγο το φόρτο του προσωπικού στα νοσοκομεία».

Από τον Κάμπο στο Σύμπαν

Η αλήθεια είναι ότι οι νύχτες στον θεσσαλικό κάμπο σε φέρνουν πολύ κοντά στα αστέρια. Έτσι και ο Αδριανός, ως μικρό παιδί συνδέθηκε με το άπειρο του σύμπαντος, όταν, με τους γονείς του, κάθονταν και αγναντεύαν τον καθαρό ουρανό του Πλαταμώνα. Από αυτά τα ωραία χρόνια στη Λάρισα -περιοχή που ο ίδιος θεωρεί ευτυχία ότι μεγάλωσε, καθώς δεν είχε το απρόσωπο χάος των τεράστιων αστικών κέντρων, όπως η Αθήνα- ο Αδριανός Γολέμης έφτασε κοντά στο να γραφτεί το όνομά του με χρυσά γράμματα στην ιστορία της Ελλάδας -και της Ευρώπης. Να αναφέρεται στα σχολικά βιβλία ως ο πρώτος Έλληνας που ταξίδεψε στο διάστημα…

Να μεταβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες για τη νέα φάση της προετοιμασίας του, σε πρόγραμμα εκπαίδευσης με ομάδες της Vast, της SpaceX και της NASA, να ξεκινά ειδική εκπαίδευση για την αποστολή στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, κατά τη διάρκεια της οποίας θα προετοιμαστεί για τις διάφορες φάσεις της αποστολής, από την εκτόξευση ως την επιστροφή στη Γη και να συμμετέχει σε ενότητες της εκπαίδευσης της Εφεδρείας Αστροναυτών, η οποία πραγματοποιήθηκε νωρίτερα μέσα στο έτος.

Βεβαίως είναι και λίγο στο… DNA η υπόθεση. Ο παππούς του Αδριανού ήταν γιατρός, εξαίρετος επιστήμονας της Λάρισας, ενώ οι γονείς έβαλαν το “μικρόβιο” της εξερεύνησης και των ανοιχτών οριζόντων στα δυο παιδιά τους. Ο ίδιος έχει αναφέρει ότι οι γονείς του στήριξαν απόλυτα τα παιδιά τους να κυνηγήσουν τα αντισυμβατικά τους όνειρα, παρά το γεγονός ότι οι επιλογές τους φάνταζαν αρχικά μακρινές για τα ελληνικά δεδομένα. Ο αδελφός του, Άρης, πολιτικός μηχανικός στο επάγγελμα, έφτασε ήδη στα άκρα του κόσμου! Μοιραζόμενος την ίδια τρέλα με τον Αδριανό για την εξερεύνηση, ο Άρης βρισκόταν στο ένα άκρο της Γης, την ώρα που ο αδερφός του ήταν στο άλλο! Όταν ο Αδριανός, ως επιλογή της ESA, ζούσε για έναν χρόνο απομονωμένος στην Ανταρκτική (Νότιο Πόλο), ο Άρης εργαζόταν σε ερευνητικό πρόγραμμα στην Αρκτική (Βόρειο Πόλο)! Τα δύο αδέλφια από τη Λάρισα κατάφεραν έτσι να βρεθούν ταυτόχρονα στα δύο πιο απομακρυσμένα και παγωμένα σημεία του πλανήτη, δουλεύοντας για επιστημονικά πρότζεκτ.

Ο Αδριανός Γολέμης μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο ερεθίσματα και, από μικρό παιδί ακόμα, στα τέλη της δεκαετίας του -80, επηρεασμένος από την ποπ κουλτούρα της εποχής, είχε αναπτύξει πάθος για «εξωτικές» επιλογές καριέρας, όπως αστροναύτης ή παλαιοντολόγος. Από μικρός δε, αγαπούσε να παρατηρεί τα αστέρια, κάτι που αργότερα εξελίχθηκε στο μεγάλο του χόμπι, την αστροφωτογραφία.

Αναπόφευκτα λοιπόν, όταν σπούδαζε στη Θεσσαλονίκη, είχε επαφή με τον Όμιλο Φίλων Αστρονομίας Θεσσαλονίκης. «Ένας Όμιλος ερασιτεχνικός, που όμως μας έβαλε στις ράγες, αν θέλετε, και στο όνειρο όχι απαραίτητα για το κομμάτι των αστροναυτών, για το κομμάτι του Διαστήματος και της Ελλάδας στην Αστρονομία και το Διάστημα» θα πει ο ίδιος.

Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ, ο Αδριανός Γολέμης εγκαταστάθηκε στη Γαλλία, η οποία αποτέλεσε τη βάση για τη μετέπειτα διαστημική του καριέρα. Έκανε μεταπτυχιακό στη Γαλλία, αποκτώντας Master of Space Studies (Επιστήμες Διαστήματος) από το Διεθνές Διαστημικό Πανεπιστήμιο (International Space University - ISU), το οποίο εδρεύει στο Στρασβούργο της Γαλλίας, εστιάζοντας στην ιατρική έρευνα στο κομμάτι του Διαστήματος. Μάλιστα, συνέγραψε τη διπλωματική του εργασία σε συνεργασία με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA) με θέμα τα ιατρικά και ψυχολογικά κριτήρια επιλογής αστροναυτών για μακροχρόνιες διαστημικές αποστολές (όπως ένα μελλοντικό ταξίδι στον Άρη) — κάτι που αποδείχθηκε προφητικό για τη δική του μετέπειτα πορεία.

Επόμενος σταθμός, Τουλούζη! Στη Γαλλία εργάστηκε ως εξειδικευμένος γιατρός πάνω στη διαστημική ιατρική, αφού εργάστηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο Διαστημικής Ιατρικής και Φυσιολογίας (MEDES), το οποίο βρίσκεται στην Τουλούζη. Εκεί ο ρόλος του ήταν να σχεδιάζει και να επιβλέπει κλινικές μελέτες (όπως μελέτες παρατεταμένης κατάκλισης/bed rest) που προσομοιώνουν τις αρνητικές επιπτώσεις της μικροβαρύτητας και του διαστημικού περιβάλλοντος στο ανθρώπινο σώμα. Λόγω της εξειδίκευσής του, το γαλλικό ινστιτούτο MEDES τον απέσπασε επιχειρησιακά στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Αστροναυτών (EAC). Από τη θέση αυτή, εργάστηκε ως ιατρός αποστολών (Flight Surgeon) και μετέπειτα Lead Flight Surgeon. Η δουλειά του ήταν να παρακολουθεί στενά την υγεία, τη φυσική κατάσταση και την ψυχολογία των Ευρωπαίων αστροναυτών πριν από την εκτόξευση, κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο διάστημα, αλλά και κατά την κρίσιμη φάση της αποκατάστασης μετά την επιστροφή τους στη Γη.

Από το 2018 εργάζεται στην ESA ως γιατρός των αστροναυτών, έχοντας προσφέρει ιατρική υποστήριξη σε 7 διαστημικές αποστολές Ευρωπαίων αστροναυτών, συνεργαζόμενος στενά με τα κέντρα ελέγχου της NASA στο Χιούστον και της ESA στην Κολωνία και τους διασημότερους Ευρωπαίους αστροναύτες, όπως τον Τομά Πεσκέ, τον Ιταλό “μπαρουτοκαπνισμένο” (αφού διατέλεσε κυβερνήτης του ISS και επιβίωσε ενός από τα πιο επικίνδυνα ατυχήματα σε spacewalk όταν γέμισε νερό το κράνος της στολής του) Λούκα Παρμιτάνο και τον Γερμανό Ματίας Μάουρερ. Αυτή η στενή τριβή με την «ελίτ» του διαστήματος του έδωσε την απαραίτητη εμπειρία για να κάνει και ο ίδιος το μεγάλο βήμα. Και το έκανε το 2021, όταν ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ESA) άνοιξε μετά από 13 χρόνια έναν νέο μεγάλο διαγωνισμό για την επιλογή αστροναυτών. Οι αιτήσεις ξεπέρασαν τις 22.500 από όλη την Ευρώπη.

1 στις 22.500 πιθανότητες; “Σκέφτηκα να τα παρατήσω”

Η πορεία προς την ιστορική επιτυχία δεν είναι ποτέ στρωμένη μόνο με ρόδα, ευτυχία και χαμόγελα. Ο Γολέμης έκανε την αίτησή του, είχε όμως ελάχιστες ελπίδες να τα καταφέρει. Για την ακρίβεια, οι πιθανότητές του ήταν μόλις μία στις 22.500, κάτι που ισούται με 0,0044%. Οι πιθανότητες είναι τόσο μικρές, που ήταν πιθανότερο να τον χτυπήσει κεραυνός σε κάποια στιγμή της ζωής του (περίπου 1 στις 15.000), να πιάσει το 5+1 στο Τζόκερ παίζοντας μία μόνο στήλη, ή για να το πάμε στο… πεδίο του, να να χτυπήσει τη Γη το 2032 ο αστεροειδής 2024 YR4 (,0,0044%), να καταστραφεί ένας πολιτισμός από αστεροειδή μέσα σε έναν αιώνα (1 στις 20.000) ή να βρεθεί τυχαία μια δεύτερη Γη, με νερό, ατμόσφαιρα, οξυγόνο και ζωή, που να είναι παρατηρήσιμη από τα τηλεσκόπιά μας (1 στις 20.000).

«Οταν ξεκινήσαμε τη διαδικασία επιλογής, ήμασταν 22.500 άτομα”, θα εξηγήσει ο Αδριανός. “Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος: 280 Έλληνες μεταξύ των 22.000 υποψηφίων αστροναυτών”, έγραφε το protothema.gr τον Ιούνιο του 2021, αναφέροντας οτι υποβλήθηκαν αιτήσεις από 220 συμπατριώτες μας και 60 από συμπατριώτισσές μας, αλλά και ότι ο ESA διαθέτει ήδη αστροναύτες, όπως ο Τομά Πεσκέ. Φυσικά, οι συντάκτες, δεν φαντάζονταν ότι από αυτή την εξοντωτική διαδικασία θα επιλεγόταν ένας Έλληνας. Άλλωστε, ούτε ο ίδιος ο νικητής το φανταζόταν. “Στο τέλος μείναμε 25. Σκεφτόμουν κάποιες φορές ότι δεν αξίζει, είναι λίγες οι πιθανότητες. Αλλά αυτό εμένα μου έμεινε σαν δίδαγμα. Οτι καλό είναι να προσπαθούμε. Δεν σημαίνει ότι θα δουλέψει κάθε φορά, αλλά αξίζει να μπαίνουμε στα ωραία και στα δύσκολα γιατί κάπου θα μας βγάλουν», έχει πει ο Γολέμης.

Ο ίδιος πέρασε μια εξαντλητική σειρά από 6 στάδια δοκιμασιών που διήρκεσαν πάνω από έναν χρόνο. Περιλάμβαναν απαιτητικές ιατρικές εξετάσεις, τεστ γνωστικών ικανοτήτων, ψυχομετρικά τεστ, δοκιμασίες διαχείρισης κρίσεων και συνεντεύξεις με ανώτατα στελέχη. Το αποτέλεσμα ήταν να γίνει ο πρώτος Έλληνας στην ιστορία που ολοκλήρωσε επιτυχώς και τα 6 στάδια, μπαίνοντας στην τελική λίστα των 25 επιλεγμένων αστροναυτών (Reserve/Project Astronauts) της ESA, πετυχαίνοντας σκορ στο κορυφαίο 0,1% της Ευρώπης.

Πώς τα κατάφερε όμως; Ο “άσος στο μανίκι”, πέρα από τα τεστ, ήταν ότι ο Γολέμης είχε δύο τεράστια πλεονεκτήματα που τον έκαναν να ξεχωρίσει στα μάτια των υπευθύνων: Το πρώτο ήταν η εμπειρία της Ανταρκτικής: Είχε ήδη αποδείξει ότι μπορεί να αντέξει τις ακραίες ψυχολογικές και σωματικές συνθήκες του διαστήματος, έχοντας ζήσει απομονωμένος για έναν χρόνο στον σταθμό Concordia. Και το άλλο, η ιδιότητά του ως Flight Surgeon: Ως ο ίδιος γιατρός των αστροναυτών της ESA, γνώριζε τα συστήματα, τις διαδικασίες και τους κινδύνους των διαστημικών πτήσεων καλύτερα από κάθε άλλον «εξωτερικό» υποψήφιο.
Το να περάσει κάποιος τα τεστ της ESA τον βάζει στην «δεξαμενή» των αστροναυτών, αλλά για να πετάξει όντως στο διάστημα χρειάζεται χρηματοδότηση και συγκεκριμένη αποστολή.

Ρόλο έπαιξε η απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να ενισχύσει σημαντικά τη συμμετοχή της στην ESA και, στο πλαίσιο αυτό, τον Σεπτέμβριο του 2026, υπεγράφη επίσημη συμφωνία ανάμεσα στην ESA, την Ελλάδα και την αμερικανική διαστημική εταιρεία Vast. Έτσι, η Ελλάδα εξασφάλισε μία θέση για ερευνητική αποστολή (την αποστολή PAM-6) προς τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS) για το 2027.

Καθώς ο Αδριανός Γολέμης ήταν ο μοναδικός Έλληνας που είχε ήδη περάσει την πλήρη αξιολόγηση και είχε ξεκινήσει προκαταρκτική εκπαίδευση, ορίστηκε αυτόματα ως ο Project Astronaut που θα εκπροσωπήσει τη χώρα, με την ανακοίνωση να γίνεται επίσημα στο Παρίσι από τον Έλληνα Πρωθυπουργό. Τα υπόλοιπα είναι μια… διαστημική ιστορία που θα διηγούνται γονείς και παππούδες στα παιδάκια τους, καθώς θα αγναντεύουν τα αστέρια από τον θεσσαλικό κάμπο, ή κάποια άλλα περιοχή της Ελλάδας. Και καθώς θα δείχνουν τον πεντακάθαρο ουρανό, θα λένε “μια μέρα θα πετάξω εκεί ψηλά κι εγώ”, όπως έλεγε και όπως θα κάνει ο Γολέμης, ο οποίος άλλωστε προβλέπει ότι «νομοτελειακά θα υπάρξουν κι άλλοι Έλληνες στο Διάστημα. Όσο μεγαλύτερη επιστροφή έχει αυτή η πρώτη αποστολή για τη χώρα, τόσο περισσότερες ευκαιρίες θα δημιουργηθούν στο μέλλον».