Δημήτρης Κουρέτας: Γιατί η Θεσσαλία πρέπει να αποτελέσει ξεχωριστό μοντέλο εφαρμογής της νέας ΚΑΠ

Όταν ακούμε «Κοινή Αγροτική Πολιτική», συνήθως σκεφτόμαστε επιδοτήσεις. Είναι όμως κάτι πολύ μεγαλύτερο. Η ΚΑΠ είναι, στην ουσία, η απάντηση της Ευρώπης σε ένα απλό αλλά θεμελιώδες ερώτημα: ποιος θα παράγει την τροφή μας, με ποιους όρους και με τι κόστος για τη γη, το νερό και τις επόμενες γενιές; Γεννήθηκε σε μια Ευρώπη που φοβόταν την έλλειψη τροφίμων. Σήμερα καλείται να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα την κλιματική κρίση, το εισόδημα του αγρότη, τη γήρανση της υπαίθρου, την ενεργειακή εξάρτηση και την ασφάλεια της διατροφικής αλυσίδας. Άρα η ΚΑΠ δεν είναι απλώς μια οικονομική ενίσχυση. Είναι ένα κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στην κοινωνία και σε εκείνους που διαχειρίζονται έναν από τους πιο πολύτιμους κοινούς μας πόρους: τη γη.

 

Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2028–2034 επιχειρεί μια μεγάλη αλλαγή. Η αγροτική πολιτική συνδέεται πολύ στενότερα με την πολιτική συνοχής μέσα από τα νέα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης. Αυτό μπορεί να γίνει μεγάλη ευκαιρία: το αγροτικό πρόβλημα δεν λύνεται μόνο με μία ενίσχυση ανά στρέμμα. Χρειάζεται νερό, ενέργεια, δρόμους, ψηφιακές υποδομές, συμβουλευτική, κατάρτιση, νέους αγρότες, μεταποίηση και πρόσβαση στην αγορά. Η ενοποίηση των εργαλείων μπορεί να επιτρέψει ακριβώς αυτή την ολοκληρωμένη παρέμβαση. Έχει όμως και έναν κίνδυνο: μέσα σε ένα πολύ γενικό αναπτυξιακό πλαίσιο, η καθαρή αγροτική στόχευση μπορεί να αποδυναμωθεί. Γι’ αυτό και η νέα αρχιτεκτονική παραμένει αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης στην Ευρώπη.

 

Η δεύτερη μεγάλη αλλαγή είναι ακόμη πιο ουσιαστική: από το «πόσα χρήματα απορροφήσαμε» περνάμε στο «τι αλλάξαμε». Η Επιτροπή προτείνει ένα σύστημα στο οποίο οι πληρωμές θα συνδέονται περισσότερο με ορόσημα και στόχους. Αυτό σημαίνει ότι μια χώρα δεν θα αρκεί να αποδεικνύει πως δαπάνησε τα χρήματα αλλά θα πρέπει να αποδεικνύει ότι παρήγαγε αποτέλεσμα.

 

Στη γεωργία, αυτό μπορεί να σημαίνει λιγότερη κατανάλωση νερού και εισροών, καλύτερο έδαφος, περισσότερους νέους αγρότες, ισχυρότερα συλλογικά σχήματα, ανθεκτικότερες καλλιέργειες και μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία. Είναι μια σωστή μετατόπιση, αρκεί οι δείκτες να μετρούν πραγματική πρόοδο και όχι να δημιουργούν μία νέα γραφειοκρατία. ⁠

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η Θεσσαλία. Δεν είναι απλώς μία ακόμη αγροτική περιφέρεια. Είναι ένα συμπυκνωμένο παράδειγμα όλων των προβλημάτων που η νέα ΚΑΠ υποτίθεται ότι θέλει να λύσει.

 

Μέσα στην ίδια γεωγραφική ενότητα συνυπάρχουν η λειψυδρία και οι καταστροφικές πλημμύρες, η υπεράντληση υπόγειων υδάτων και η ανάγκη αντιπλημμυρικής προστασίας, το υψηλό ενεργειακό κόστος και η εξάρτηση από αρδευόμενες καλλιέργειες. Στον Daniel η Θεσσαλία βρέθηκε στο επίκεντρο μιας καταστροφής για την οποία οι ελληνικές αρχές εκτίμησαν τη συνολική άμεση ζημιά στα 2,3 δισ. ευρώ. Την ίδια στιγμή, τα σχέδια διαχείρισης υδάτων έχουν εδώ και χρόνια καταγράψει σοβαρή υπερεκμετάλλευση υπόγειων και επιφανειακών υδάτων στη λεκάνη του Πηνειού.

 

Η Θεσσαλία, επομένως, δοκιμάζεται ταυτόχρονα από «πολύ νερό» και από «πολύ λίγο νερό».

Αυτό από μόνο του δικαιολογεί ένα ξεχωριστό μοντέλο εφαρμογής. Όχι περισσότερες επιδοτήσεις χωρίς σχέδιο, αλλά ένα διακριτό περιφερειακό πρόγραμμα αγροτικής ανθεκτικότητας, με κοινό σχεδιασμό ΚΑΠ, υδάτων, ενέργειας και πολιτικής συνοχής. Με συγκεκριμένο υδατικό ισοζύγιο ανά ζώνη, σύγχρονα αρδευτικά δίκτυα, μείωση του ενεργειακού κόστους, προστασία και αναγέννηση του εδάφους, αλλά και προσαρμογή των καλλιεργειών εκεί όπου οι φυσικοί πόροι δεν αντέχουν το σημερινό μοντέλο.

 

Το βαμβάκι είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ευρωπαϊκή πρόταση διατηρεί την ειδική ενίσχυση για την Ελλάδα, αλλά προβλέπει ρητά ότι η επιδοτούμενη παραγωγή δεν πρέπει να ασκεί υπερβολική πίεση στο νερό και στο έδαφος και επιτρέπει διαφοροποιήσεις ανά περιοχή, ποικιλία ή καλλιεργητική πρακτική. Αυτό δεν σημαίνει εγκατάλειψη του βαμβακιού. Σημαίνει μετάβαση από τη λογική «πόσα στρέμματα καλλιεργούμε» στη λογική «πού, πώς και με ποια ποιότητα έχει νόημα να καλλιεργούμε».

 

Η Θεσσαλία μπορεί να γίνει το πεδίο όπου το ελληνικό βαμβάκι θα συνδεθεί με εξοικονόμηση νερού, ποιοτική ίνα, ιχνηλασιμότητα και υψηλότερη αξία στην αγορά.

 

Το ίδιο ισχύει για τους νέους αγρότες. Η Ευρώπη προτείνει ισχυρότερο «starter pack», αυξημένη επενδυτική στήριξη, πρόσβαση σε χρηματοδότηση, γνώση και διευκόλυνση της διαδοχής. Όμως ένας νέος δεν μένει στο χωράφι επειδή πήρε μια αρχική επιδότηση. Μένει όταν βλέπει προοπτική εισοδήματος, διαθέσιμη γη, σύγχρονες υποδομές και δίκαιη αγορά. Γι’ αυτό η ανανέωση των γενεών πρέπει να συνδεθεί με ομάδες παραγωγών, μεταποίηση, συμβολαιακή γεωργία, αξιόπιστες πιστοποιήσεις και διαφάνεια τιμών.

 

Αν η νέα ΚΑΠ ζητά αποτελέσματα, χρειάζονται δεδομένα, επιστημονική παρακολούθηση, περιφερειακός σχεδιασμός και διοίκηση που να μπορεί να διορθώνει την πολιτική όταν δεν αποδίδει.

 

Γι’ αυτό η Θεσσαλία αξίζει να αποτελέσει ξεχωριστό μοντέλο. Όχι επειδή είναι μια «ειδική περίπτωση» που ζητά εξαίρεση, αλλά επειδή είναι το ιδανικό πεδίο για να αποδειχθεί αν η νέα ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική μπορεί πράγματι να λειτουργήσει. Αν καταφέρουμε εδώ να ενώσουμε παραγωγή, νερό, γνώση, αγορά και ανθεκτικότητα σε ένα ενιαίο σχέδιο, τότε η Θεσσαλία δεν θα είναι απλώς ένας τόπος που ανακάμπτει από κρίσεις. Θα μπορεί να γίνει το εργαστήριο του νέου ελληνικού αγροτικού μοντέλου.