Η πληθυσμιακή συρρίκνωση της Θεσσαλίας και η εγκατάλειψη των χωριών λόγω μείωσης του αγροτικού εισοδήματος

Η πληθυσμιακή συρρίκνωση της Θεσσαλίας και η εγκατάλειψη των χωριών

Η Θεσσαλία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά δημογραφική και κοινωνικοοικονομική μεταβολή. Η πληθυσμιακή συρρίκνωση που καταγράφεται τα τελευταία χρόνια δεν είναι αποτέλεσμα ενός μόνο παράγοντα. Συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού, τη μείωση των γεννήσεων, τη φυγή των νέων προς τα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και με τη δυσκολία να εξασφαλιστεί ένα σταθερό και αξιοπρεπές εισόδημα στην ύπαιθρο. Στο πλαίσιο αυτό, η εξέλιξη του αγροτικού εισοδήματος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κρίκους στην αλυσίδα που οδηγεί στην εγκατάλειψη πολλών χωριών.

Τα στοιχεία της Απογραφής του 2021 αποτυπώνουν με σαφήνεια το μέγεθος του προβλήματος. Ο μόνιμος πληθυσμός της Θεσσαλίας μειώθηκε από 732.762 κατοίκους το 2011 σε 688.255 το 2021, δηλαδή κατά 6,1%. Η εξέλιξη αυτή ήρθε μετά από μια περίοδο σχετικής πληθυσμιακής σταθερότητας: το 2001 η Θεσσαλία είχε 740.115 κατοίκους. Συνεπώς, μέσα σε δύο δεκαετίες η Περιφέρεια έχασε περίπου 52.000 κατοίκους.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η ηλικιακή εικόνα. Μεταξύ 2011 και 2021, ο πληθυσμός ηλικίας 20-29 ετών μειώθηκε κατά 21%, ενώ η ομάδα 30-39 ετών μειώθηκε κατά 26,8%. Την ίδια περίοδο, οι κάτοικοι ηλικίας 60-69 ετών αυξήθηκαν κατά 9,3% και όσοι είναι άνω των 80 ετών κατά 35%. Πρόκειται για χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας που γερνά και δυσκολεύεται να ανανεώσει το ανθρώπινο δυναμικό της.

Από το χωράφι στην πόλη

Η οικονομική διάσταση είναι καθοριστική. Για πολλές οικογένειες των θεσσαλικών χωριών, η γεωργία και η κτηνοτροφία δεν αποτελούν απλώς ένα επάγγελμα αλλά τον πυρήνα ολόκληρης της τοπικής οικονομίας. Από το αγροτικό εισόδημα εξαρτώνται τα καταστήματα, τα συνεργεία, οι μεταφορές, οι τοπικές υπηρεσίες και ένα μεγάλο μέρος της κοινωνικής ζωής.

Όταν όμως το εισόδημα από την παραγωγή δεν επαρκεί για να καλύψει το κόστος καλλιέργειας και να εξασφαλίσει ένα ικανοποιητικό επίπεδο διαβίωσης, η παραμονή στην ύπαιθρο γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Η αύξηση του κόστους ενέργειας, καυσίμων, λιπασμάτων, ζωοτροφών και άλλων εισροών, σε συνδυασμό με τις διακυμάνσεις στις τιμές των αγροτικών προϊόντων, πιέζει ιδιαίτερα τις μικρότερες και λιγότερο ανθεκτικές εκμεταλλεύσεις.

Το αγροτικό εισόδημα, άλλωστε, δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως το ποσό που εισπράττει ένας παραγωγός. Οι ευρωπαϊκοί δείκτες λαμβάνουν υπόψη το εισόδημα που παράγεται από τη γεωργική δραστηριότητα σε σχέση με την εργασία, το κεφάλαιο και τη γη. Παράλληλα, οι άμεσες ενισχύσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής αποτελούν σημαντικό μέρος του εισοδήματος του αγροτικού τομέα.

Αυτό σημαίνει ότι μια μείωση του καθαρού οικονομικού αποτελέσματος της γεωργικής εκμετάλλευσης μπορεί να επηρεάσει άμεσα την απόφαση ενός νέου ανθρώπου να συνεχίσει την οικογενειακή δραστηριότητα ή να αναζητήσει εργασία αλλού.

Πόσο επηρεάζει η μείωση του αγροτικού εισοδήματος την εγκατάλειψη των χωριών;

Η απάντηση είναι ότι την επηρεάζει σημαντικά, αλλά δεν την εξηγεί από μόνη της.

Το χαμηλό ή ασταθές αγροτικό εισόδημα λειτουργεί ως επιταχυντής της δημογραφικής συρρίκνωσης. Ένας νέος που δεν βλέπει προοπτική στη γεωργία είναι πιθανότερο να φύγει για τη Λάρισα, τα Τρίκαλα, τον Βόλο, τη Θεσσαλονίκη ή την Αθήνα. Όταν φύγουν αρκετοί νέοι, μειώνονται οι γάμοι και οι γεννήσεις στο χωριό. Ακολουθεί η μείωση του μαθητικού πληθυσμού, η υποχώρηση της εμπορικής δραστηριότητας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η απώλεια βασικών υπηρεσιών.

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:

χαμηλότερο αγροτικό εισόδημα → φυγή νέων → λιγότερες οικογένειες → λιγότερες υπηρεσίες και δραστηριότητες → μικρότερη ελκυστικότητα του χωριού → ακόμη μεγαλύτερη φυγή.

Η διαδικασία αυτή είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη επειδή δεν αφορά μόνο τον αριθμό των κατοίκων. Αφορά τη λειτουργικότητα ολόκληρης της τοπικής κοινωνίας.

Η κλιματική και υδατική πίεση

Στη Θεσσαλία, το ζήτημα αποκτά μια επιπλέον διάσταση εξαιτίας της μεγάλης εξάρτησης της γεωργίας από το νερό. Η διαχείριση των υδατικών πόρων, οι περίοδοι ξηρασίας και οι συνέπειες ακραίων καιρικών φαινομένων επηρεάζουν άμεσα την παραγωγική δυνατότητα του θεσσαλικού κάμπου.

Η ίδια η Περιφέρεια έχει επισημάνει ότι το αρνητικό υδατικό ισοζύγιο και η μείωση των πραγματικά αρδευόμενων εκτάσεων μπορούν να οδηγήσουν σε συρρίκνωση του αγροτικού εισοδήματος, γεγονός που επηρεάζει την απόφαση των ανθρώπων να παραμείνουν στον τόπο τους και να συνεχίσουν το αγροτικό επάγγελμα.

Επομένως, η δημογραφική πολιτική για τη Θεσσαλία δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητη από την αγροτική, την υδατική και την περιβαλλοντική πολιτική.

Δεν αρκεί να κρατήσουμε τον αγρότη στο χωράφι

Η αντιμετώπιση της εγκατάλειψης των χωριών απαιτεί κάτι περισσότερο από επιδοτήσεις. Χρειάζεται να δημιουργηθούν πραγματικές προϋποθέσεις ώστε ένας νέος άνθρωπος να μπορεί να φανταστεί το μέλλον του στην ύπαιθρο.

Αυτό σημαίνει καλύτερη πρόσβαση σε υγεία και εκπαίδευση, σύγχρονες υποδομές, γρήγορο διαδίκτυο, μεταφορές, παιδικούς σταθμούς και σχολεία, αλλά και δυνατότητες για συμπληρωματικές δραστηριότητες πέρα από την παραδοσιακή γεωργία. Η μεταποίηση αγροτικών προϊόντων, ο αγροτουρισμός, η κυκλική οικονομία, οι υπηρεσίες και η τηλεργασία μπορούν να δημιουργήσουν ένα πιο πολυδιάστατο οικονομικό μοντέλο.

Παράλληλα, χρειάζεται ένα νέο παραγωγικό πρότυπο για τη γεωργία: καλύτερη οργάνωση των παραγωγών, μείωση του κόστους, επενδύσεις στην εξοικονόμηση νερού, προσαρμογή στις κλιματικές συνθήκες και μεγαλύτερη σύνδεση της παραγωγής με τη μεταποίηση και την αγορά.

Το πραγματικό στοίχημα

Η πληθυσμιακή συρρίκνωση της Θεσσαλίας δεν είναι απλώς ένα στατιστικό πρόβλημα. Είναι ζήτημα οικονομικής βιωσιμότητας, κοινωνικής συνοχής και διατήρησης της ίδιας της ταυτότητας της θεσσαλικής υπαίθρου.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι το πρόβλημα έχει ήδη πάρει σοβαρές διαστάσεις. Η απώλεια πληθυσμού συνοδεύεται από έντονη γήρανση και από μεγάλη συρρίκνωση των νεότερων ηλικιών.

Η μείωση του αγροτικού εισοδήματος δεν είναι ο μοναδικός λόγος που εγκαταλείπονται τα χωριά. Είναι όμως ένας κρίσιμος παράγοντας, επειδή επηρεάζει την πιο βασική προϋπόθεση για την παραμονή ενός ανθρώπου στην ύπαιθρο: την προοπτική ότι μπορεί να εργαστεί, να ζήσει και να δημιουργήσει οικογένεια στον τόπο του.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς να «μην αδειάσουν τα χωριά». Είναι να γίνουν ξανά τόποι στους οποίους ένας νέος άνθρωπος θα έχει λόγο να μείνει. Και αυτό προϋποθέτει ένα βιώσιμο αγροτικό εισόδημα, αλλά και ένα ευρύτερο μοντέλο ανάπτυξης που θα συνδέει την παραγωγή με τις υπηρεσίες, τις υποδομές, την ποιότητα ζωής και το μέλλον των επόμενων γενεών.

Η ΠΕ Καρδίτσας είναι ίσως από τις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις της Θεσσαλίας, γιατί εδώ η δημογραφική συρρίκνωση συνδέεται πολύ άμεσα με την αγροτική οικονομία και ιδιαίτερα με την κατάσταση των χωριών.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο μόνιμος πληθυσμός της ΠΕ Καρδίτσας έπεσε από 113.544 κατοίκους το 2011 σε 106.305 το 2021, δηλαδή περίπου 7.239 κατοίκους λιγότερους ή -6,4%. Σε σχέση με το 2001, όταν ο μόνιμος πληθυσμός ήταν 129.541, η απώλεια φτάνει περίπου τους 23.200 κατοίκους (-17,9%) μέσα σε δύο δεκαετίες.

Αυτό κάνει την Καρδίτσα διαφορετική από μια περιοχή όπου η μείωση του πληθυσμού οφείλεται κυρίως στην αποβιομηχάνιση. Εδώ ο πρωτογενής τομέας έχει ιδιαίτερα μεγάλο βάρος: σύμφωνα με το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Θεσσαλίας, αντιστοιχεί περίπου στο 26,4% του ΑΕΠ της ΠΕ Καρδίτσας.

Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο η τιμή που παίρνει ο παραγωγός για το βαμβάκι, το σιτάρι, το καλαμπόκι ή τα υπόλοιπα προϊόντα. Είναι το καθαρό εισόδημα που απομένει μετά το κόστος καυσίμων, ηλεκτρικής ενέργειας, λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων, μηχανημάτων, άρδευσης και εργασίας.

Στην περίπτωση της Καρδίτσας προστίθεται πλέον και ένας πολύ σοβαρός παράγοντας: η κλιματική και φυσική καταστροφή. Οι πλημμύρες Daniel και Elias, αλλά και οι πιέσεις στους υδατικούς πόρους, έχουν δημιουργήσει ένα νέο επίπεδο αβεβαιότητας για την αγροτική παραγωγή. Η Περιφέρεια Θεσσαλίας αναγνωρίζει πλέον την ανάγκη για αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου και για «ελεγχόμενη μετάβαση» της αγροτικής παραγωγής, με ειδικές ανάγκες ανά Περιφερειακή Ενότητα, μεταξύ των οποίων και η Καρδίτσα.

Άρα, στην Καρδίτσα δεν έχουμε απλώς ένα δημογραφικό πρόβλημα. Έχουμε πρόβλημα βιωσιμότητας του αγροτικού χώρου.

Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: όταν ένας νέος Καρδιτσιώτης εγκαταλείπει ένα χωριό, δεν χάνεται μόνο ένας κάτοικος. Χάνεται ένας μελλοντικός αγρότης, καταναλωτής, γονιός, επαγγελματίας και φορολογούμενος της περιοχής. Η φυγή των νέων επιταχύνει έτσι τη γήρανση και αποδυναμώνει την οικονομική βάση του ίδιου του χωριού.

Ρ.Α.