Συνέβη πράγματι ο Τρωικός Πόλεμος; Ο αρχαιολόγος που ξέθαψε την αληθινή Τροία μιλά για τον Όμηρο και την «Ιλιάδα»

Ο Μάνφρεντ Κόρφμαν, ως διευθυντής των ανασκαφών στη σημερινή Τροία, δεχόταν συνεχώς την ίδια ερώτηση: συνέβη πράγματι ο Τρωικός Πόλεμος του Ομήρου;

Αντίθετα με ό,τι πολλοί πιστεύουν, οι απόπειρες των περισσότερων αρχαιολογικών ανασκαφών στην Τροία δεν ξεκίνησαν με στόχο να επιβεβαιώσουν την «Ιλιάδα» του Ομήρου ή τον Τρωικό Πόλεμο. Από τα τέλη του -80 μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 2000, περισσότεροι από 350 επιστήμονες και τεχνικοί από σχεδόν 20 χώρες συνεργάστηκαν στις ανασκαφές του χώρου στη βορειοδυτική Τουρκία, μιας πόλης που ξεκίνησε ως οχυρό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού την τρίτη προχριστιανική χιλιετία και κατέληξε βυζαντινός οικισμός, εγκαταλελειμμένος από το 1350 μ.Χ.

Εδώ είναι που χρειαζόμαστε επειγόντως την άποψη του Μάνφρεντ Όσμαν Κόρφμαν, του Γερμανού αρχαιολόγου που διεξήγαγε τις ανασκαφές στο Χισαρλίκ, τη σημερινή θέση της Τροίας στη σύγχρονη Τουρκία.

Ο Κόρφμαν -ο οποίος απεβίωσε στις 11 Αυγούστου 2005-, ως διευθυντής των ανασκαφών, δεχόταν συνεχώς την ίδια ερώτηση: συνέβη πράγματι ο Τρωικός Πόλεμος του Ομήρου;

«Ιλιάδα», το αποκορύφωμα μιας μακράς προφορικής παράδοσης

Κατά τον Κόρφμαν, η σύγχρονη ομηρική έρευνα έχει δείξει ότι η «Ιλιάδα» αποτελεί το αποκορύφωμα μιας μακράς προφορικής παράδοσης, μεταδιδόμενης μέσα από επικά ποιήματα που αυτοσχεδίαζαν και εκτελούσαν αοιδοί.

Η συγκριτική ιστορική γλωσσολογία έχει δείξει ότι το εξάμετρο, το ποιητικό μέτρο στο οποίο διασώθηκε η «Ιλιάδα» στους αιώνες, χρησιμοποιούνταν πιθανότατα στην Ελλάδα ήδη από τον 15ο προχριστιανικό αιώνα. Αυτό σημαίνει ότι πληροφορίες από εκείνη την εποχή θα μπορούσαν να έχουν μεταφερθεί μέσα από εξαμετρικούς τύπους μέχρι την εποχή του Ομήρου.

Η πόλη που ονομάζεται «Ίλιον» στην «Ιλιάδα» πρέπει να ήταν γνωστή ως «Fίλιον» στη μυκηναϊκή Ελλάδα, καθώς ο φθόγγος /w/ χανόταν σταδιακά από τη διάλεκτο του Ομήρου. Έτσι, το «Ίλιον» της «Ιλιάδας» ταυτίζεται με τη «Wilusa», όπως ονόμαζαν την Τροία οι Χετταίοι ηγεμόνες της Ανατολίας εκείνη την εποχή.

Παράλληλα, οι επιτιθέμενοι Έλληνες ονομάζονται στην «Ιλιάδα» «Αχαιοί» ή «Δαναοί», ονόματα που δεν χρησιμοποιούνταν πλέον τον 8ο προχριστιανικό αιώνα, την εποχή σύνθεσης του έπους. Οι «Αχαιοί» πρέπει, επομένως, να ταυτίζονται με τους κατοίκους της Αχιγιάβα, ενός δυτικού βασιλείου που εμπλέκεται σε χετταϊκά κείμενα του 14ου και 13ου αιώνα σε επιθέσεις κατά της δυτικής ακτής της Ανατολίας.

Έγινε πράγματι ένας «Τρωικός Πόλεμος»;

Έγινε λοιπόν πράγματι ένας «Τρωικός Πόλεμος»; Ακόμη και με τις απαραίτητες επιφυλάξεις, η απάντηση είναι βασικά θετική. Δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι έγινε ο Τρωικός Πόλεμος όπως τον περιγράφει ο Όμηρος, αλλά όλες οι ενδείξεις οδηγούν σε ένοπλες συγκρούσεις γύρω στο 1200 π.Χ. ανάμεσα στην περιοχή που σήμερα ονομάζουμε Ελλάδα και στην περιοχή που τότε ονομαζόταν Wilusa, στο βασίλειο των Χετταίων.

Αυτό το ιστορικό γεγονός άφησε το αποτύπωμά του στην ελληνική ποίηση της εποχής και διατηρήθηκε μέχρι τον Όμηρο χάρη στη διακριτή φύση της προφορικής επικής ποίησης των Σκοτεινών Αιώνων.

Η Τροία φαίνεται πως καταστράφηκε γύρω στο 1180 π.Χ., ημερομηνία που αντιστοιχεί στο τέλος των στρωμάτων κατοίκησης VI και VIIa στην ανασκαφή, πιθανότατα μετά από πόλεμο που έχασε η πόλη. Υπάρχουν ενδείξεις πυρκαγιάς, κάποια σκελετικά κατάλοιπα και σωροί από βλήματα σφενδόνης.

Όσοι υπερασπίστηκαν με επιτυχία την πόλη τους θα είχαν μαζέψει τα βλήματά τους για μελλοντική χρήση, ενώ ένας νικητής εισβολέας δεν θα το είχε κάνει αυτό. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτή η σύγκρουση ήταν ο «Τρωικός Πόλεμος», παρότι η αρχαία παράδοση συνήθως τοποθετεί τα γεγονότα γύρω σε αυτή την περίοδο.

Μια εντελώς ασήμαντη κωμόπολη, όχι ικανή για πόλεμο

Το βασικό επιχείρημα ενάντια στη σύνδεση αυτών των ερειπίων με τη μεγάλη πόλη της «Ιλιάδας» ήταν ότι η Τροία της Ύστερης Εποχής του Χαλκού ήταν μια εντελώς ασήμαντη κωμόπολη, όχι αξιόλογη και ικανή για πόλεμο. Οι νέες ανασκαφές έχουν αλλάξει ριζικά αυτή την εικόνα.

Η πόλη ήταν, με τα κριτήρια της εποχής, πραγματικά μεγάλη, με σημασία που ξεπερνούσε τα στενά όρια της περιοχής, καθώς έλεγχε την πρόσβαση από τη Μεσόγειο προς τη Μαύρη Θάλασσα και από τη Μικρά Ασία προς τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Η ακρόπολή της δεν είχε αντίστοιχο πουθενά στην ευρύτερη περιοχή, ενώ η πόλη δέχτηκε επανειλημμένες επιθέσεις, κάτι που αποδεικνύουν οι επισκευές και οι ενισχύσεις των οχυρώσεών της.

Μια εντυπωσιακή ανακάλυψη των νέων ανασκαφών ήταν η επιβεβαίωση ύπαρξης κάτω πόλης, εκτός της ακρόπολης, από τον 17ο έως τις αρχές του 12ου προχριστιανικού αιώνα.

Έρευνες με μαγνητόμετρο και επτά ανασκαφές από το 1993 έδειξαν ότι αυτή η κάτω πόλη περιβαλλόταν, τουλάχιστον τον 13ο αιώνα, από μια εντυπωσιακή οχυρωματική τάφρο σχήματος U, περίπου 3,5 μέτρων πλάτους και δύο μέτρων βάθους, σκαλισμένη στον ασβεστολιθικό βράχο.

Η σημερινή Τροία, που καλύπτει περίπου 30 στρέμματα, αποδεικνύεται περίπου δεκαπέντε φορές μεγαλύτερη απ- ό,τι πιστευόταν παλαιότερα.

Με βάση τα αρχαιολογικά και ιστορικά ευρήματα της τελευταίας δεκαετίας, είναι πλέον πιθανότερο να υπήρξαν αρκετές ένοπλες συγκρούσεις γύρω από την Τροία στο τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Δεν γνωρίζουμε αν όλες ή κάποιες από αυτές τις συγκρούσεις συμπυκνώθηκαν αργότερα στη μνήμη ως ο «Τρωικός Πόλεμος», αλλά όλα δείχνουν ότι πρέπει να παίρνουμε στα σοβαρά τον Όμηρο.