Η Mercosur ήρθε αθόρυβα

Η ενδιάμεση εμπορική συμφωνία μεταξύ της E,E, και της Mercosur εφαρμόζεται προσωρινά ήδη από την 1η Μαΐου. Ύστερα από 25 και πλέον χρόνια διαπραγματεύσεων, πολιτικών παλινωδιών και μιας παραπομπής στο Δικαστήριο της ΕΕ, η συμφωνία πέρασε από τη φάση της πόλωσης στη φάση της εφαρμογής χωρίς να το αντιληφθεί η ελληνική δημόσια συζήτηση. Τον Ιανουάριο, όταν το Συμβούλιο έδινε το πράσινο φως, γεωργικά μπλόκα κατευθύνονταν προς τις Βρυξέλλες και οι τίτλοι μιλούσαν για ιστορική συμφωνία ή για καταστροφή. Έξι μήνες αργότερα, τα τελωνεία δουλεύουν με τους νέους κανόνες και το ερώτημα δεν είναι πλέον αν συμφωνούμε, αλλά τι κάνουμε με ό,τι ισχύει.

Τι άλλαξε πραγματικά την 1η Μαΐου;

Η προσωρινή εφαρμογή αφορά μόνο το εμπορικό σκέλος, την ενδιάμεση εμπορική συμφωνία, και ενεργοποιήθηκε μετά την κύρωση από τα κοινοβούλια των τεσσάρων χωρών της Mercosur. Η πλήρης συμφωνία εταιρικής σχέσης παραμένει εκκρεμής, καθώς απαιτεί τη συναίνεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και την κύρωση από τα εθνικά κοινοβούλια των κρατών μελών, μια διαδικασία που προμηνύεται μακρά και αβέβαιη. Στην πράξη, όμως, το κρίσιμο κομμάτι για τον παραγωγό, δηλαδή οι δασμοί και οι ποσοστώσεις, λειτουργεί ήδη.

Η εικόνα που προκύπτει από το κείμενο απέχει από τον καταιγισμό φθηνών εισαγωγών που περιγράφηκε. Η απελευθέρωση των ευαίσθητων προϊόντων είναι μερική, σταδιακή και ποσοτικά ελεγχόμενη. Στο βόειο κρέας προβλέπεται ποσόστωση 99.000 τόνων με μειωμένο δασμό 7,5%, ποσότητα που αντιστοιχεί στο 1,5% της τρέχουσας ευρωπαϊκής παραγωγής, ενώ δεν προβλέπεται καθόλου αδασμολόγητη ποσόστωση. Στα πουλερικά η αδασμολόγητη ποσόστωση των 180.000 τόνων εισάγεται κλιμακωτά σε βάθος πενταετίας και ισοδυναμεί με το 1,3% της ευρωπαϊκής παραγωγής. Ποσοστώσεις τίθενται επίσης στη ζάχαρη, στο ρύζι με 60.000 τόνους, στον αραβόσιτο με ένα εκατομμύριο τόνους και στην αιθανόλη, ενώ για τα πιο ευαίσθητα για τη μεσογειακή γεωργία προϊόντα, όπως το αρνίσιο κρέας και τα γαλακτοκομικά, οι δασμοί παραμένουν ως έχουν. Η συνολική άρση των δασμών για την πλειονότητα των αγροδιατροφικών προϊόντων απλώνεται σε χρονικούς ορίζοντες που φτάνουν έως και τα 16 έτη, ωστόσο αυτή έχει ήδη ξεκινήσει.

Για την ελληνική πλευρά, το σημαντικότερο κέρδος δεν είναι δασμολογικό αλλά θεσμικό. Για πρώτη φορά, οι χώρες της Mercosur αναλαμβάνουν την υποχρέωση να προστατεύουν 21 ελληνικές γεωγραφικές ενδείξεις, από ένα σύνολο 344 προϊόντων που κατοχυρώνει η συμφωνία, αποτρέποντας τη διάθεση απομιμήσεων. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται το ούζο και το τσίπουρο, η μαστίχα Χίου, ο κρόκος Κοζάνης, τα ελαιόλαδα Καλαμάτας, Σητείας και Λυγουριού, οι οίνοι Σαντορίνης, Νεμέας, Νάουσας, Μαντινείας και Σάμου, η ελιά και η κονσερβοελιά, η κεφαλογραβιέρα και το μανούρι, η κορινθιακή σταφίδα, η ρετσίνα. Πρόκειται για ασπίδα που έχει αξία σε αγορές με ισχυρή διασπορά και μακρά ιστορία παραποιήσεων, καθώς η τιμή πώλησης ενός προϊόντος με γεωγραφική ένδειξη μπορεί να είναι δύο και τρεις φορές υψηλότερη από αυτή του κοινού προϊόντος.

Η αναντιστοιχία, ωστόσο, είναι εμφανής και δεν πρέπει να συσκοτίζεται από την πανηγυρική επικοινωνία. Μιλάμε για μια αγορά περίπου 270 εκατομμυρίων καταναλωτών, τη στιγμή που οι σημερινές ελληνικές αγροδιατροφικές εξαγωγές προς τις τέσσερις χώρες της Mercosur κινούνται μόλις στα 34,3 εκατομμύρια ευρώ, ποσό οριακό για την εθνική εξαγωγική εικόνα. Το άνοιγμα της αγοράς είναι, επομένως, δυνητικό και όχι αυτόματο. Η κατάργηση ενός δασμού δεν δημιουργεί από μόνη της ζήτηση, ούτε στήνει δίκτυα διανομής στο Σάο Πάολο ή στο Μπουένος Άιρες. Χωρίς συντονισμένη στρατηγική προώθησης, η ελληνική συμμετοχή σε αυτή τη ζώνη κινδυνεύει να παραμείνει στα χαρτιά.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί το ζήτημα της φέτας, όπου η προστασία της ονομασίας συνοδεύεται από μεταβατική περίοδο επτά ετών για τους υφιστάμενους χρήστες, βάσει της ρήτρας grandfathering. Η ρήτρα grandfathering (στα ελληνικά αποδίδεται συχνά ως «ρήτρα παππού» ή «ρήτρα διατήρησης κεκτημένων») είναι μια νομική πρόβλεψη που επιτρέπει σε όσους ασκούσαν ήδη μια δραστηριότητα υπό το παλιό καθεστώς να συνεχίσουν να το κάνουν για ένα μεταβατικό διάστημα, ακόμη κι όταν ο νέος κανόνας θα το απαγόρευε. Με απλά λόγια, ο νέος κανόνας δεν εφαρμόζεται αναδρομικά σε αυτούς που ήταν «ήδη μέσα».

Στη συγκεκριμένη περίπτωση της φέτας, η λογική είναι η εξής. Η συμφωνία κατοχυρώνει τη «φέτα» ως προστατευόμενη ελληνική ονομασία στις χώρες της Mercosur, που σημαίνει ότι κανονικά κανένας άλλος δεν θα μπορεί να πουλά προϊόν με αυτό το όνομα. Όμως στη Βραζιλία, την Αργεντινή και αλλού υπάρχουν παραγωγοί που παράγουν και πωλούν λευκό τυρί άλμης με την ονομασία «feta». Η ρήτρα grandfathering τους δίνει περιθώριο επτά ετών να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν το όνομα, πριν η προστασία εφαρμοστεί πλήρως.

Σε χώρες όπου παράγονται λευκά τυριά άλμης υπό παρόμοιες ονομασίες, η επταετία αυτή είναι κρίσιμο παράθυρο. Αν δεν αξιοποιηθεί για να εδραιωθεί η γνήσια φέτα στα ράφια, η προστασία θα ενεργοποιηθεί σε μια αγορά που θα έχει ήδη συνηθίσει το υποκατάστατο.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της συμφωνίας δεν είναι οι δασμοί αλλά ο μηχανισμός διασφάλισης, ο οποίος επιτρέπει στην Επιτροπή να αναστείλει προσωρινά τις δασμολογικές προτιμήσεις αν οι εισαγωγές προκαλούν ή απειλούν να προκαλέσουν σοβαρή ζημία στους ευρωπαίους παραγωγούς. Ο κανονισμός εισάγει ταχύτερες διαδικασίες, απλούστερα κριτήρια ενεργοποίησης ερευνών και ενισχυμένη παρακολούθηση των εισαγωγών για τα προϊόντα που υπόκεινται σε ποσοστώσεις, δηλαδή βόειο, πουλερικά, χοιρινό, ζάχαρη, αιθανόλη, ρύζι, μέλι και αραβόσιτο. Τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να ζητήσουν την έναρξη έρευνας.

Το κρίσιμο ερώτημα, βεβαίως, είναι αν αυτά τα εργαλεία λειτουργούν ή αν παραμένουν στο χαρτί. Η πρώτη ένδειξη ήρθε νωρίς και είναι διφορούμενη. Στις 12 Μαΐου 2026, λίγες μόλις ημέρες μετά τις πρώτες συναλλαγές υπό το νέο καθεστώς ποσοστώσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε τη διαγραφή της Βραζιλίας από τον κατάλογο τρίτων χωρών που επιτρέπεται να εξάγουν ζωικά προϊόντα στην Ένωση, με το σκεπτικό ότι η χώρα δεν παρείχε επαρκείς εγγυήσεις για τον έλεγχο των αντιμικροβιακών ουσιών στα ζώα παραγωγής τροφίμων. Το μέτρο, που καλύπτει βόειο, πουλερικά, αυγά, μέλι και προϊόντα υδατοκαλλιέργειας, δεν τέθηκε όμως άμεσα σε ισχύ. Ορίστηκε να ενεργοποιηθεί στις 3 Σεπτεμβρίου 2026, αφήνοντας στη Βραζιλία περιθώριο τριών περίπου μηνών για να αποδείξει συμμόρφωση. Το γεγονός λειτουργεί σε δύο επίπεδα. Δείχνει ότι οι μηχανισμοί ελέγχου μπορούν πράγματι να ενεργοποιηθούν, ακόμη και απέναντι στον μεγαλύτερο προμηθευτή ζωικής πρωτεΐνης της αγοράς, αλλά ταυτόχρονα υπενθυμίζει ότι η ισοδυναμία των υγειονομικών προτύπων θα κριθεί στην πράξη και στους χρόνους της, όχι αυτόματα. Η αξιοπιστία της συμφωνίας θα κριθεί ακριβώς εκεί, στην ικανότητα της Επιτροπής να παρακολουθεί και να αντιδρά έγκαιρα, με βάση τα αντικειμενικά κατώφλια που έχει θέσει, δηλαδή αύξηση του όγκου των εισαγωγών άνω του 5% ετησίως ή μείωση της μέσης τιμής άνω του 5%.

Η συμφωνία ΕΕ Mercosur δεν είναι ούτε η καταστροφή, ούτε το εξαγωγικό θαύμα. Είναι ένα πλαίσιο του οποίου το πρόσημο θα καθοριστεί από δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι αν η Ελλάδα οργανώσει μια στοχευμένη εθνική στρατηγική για τη συγκεκριμένη αγορά, με προτεραιότητα την εδραίωση των 21 προστατευμένων ονομασιών και ιδίως της φέτας πριν εκπνεύσει η μεταβατική επταετία. Ο δεύτερος είναι αν ο μηχανισμός διασφάλισης αποδειχθεί λειτουργικός στην πράξη και όχι διακοσμητικός. Το θεσμικό ζητούμενο για τη χώρα δεν είναι να επαναλάβει τη συζήτηση του Ιανουαρίου, αλλά να στήσει έγκαιρα ένα σύστημα παρακολούθησης της αγοράς σε εθνικό επίπεδο και ένα σχέδιο προώθησης που θα μετατρέψει τη δασμολογική ευκαιρία σε πραγματικές πωλήσεις.

Το παράθυρο είναι ανοιχτό, αλλά δεν θα μείνει ανοιχτό για πάντα…