Πώς ο Θουκυδίδης εξηγεί τη σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας

«Η πραγματικότερη αιτία, αλλά και η πιο ανομολόγητη, είναι κατά τη γνώμη μου το ότι οι Αθηναίοι, καθώς η δύναμή τους είχε αυξηθεί και ενέπνεαν φόβο στους Λακεδαιμονίους, έφεραν τους τελευταίους στην ανάγκη να πάρουν τα όπλα». Αφορμές για μια πολεμική σύγκρουση, γράφει ο Θουκυδίδης στην «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου», υπάρχουν πολλές. Και στη συνέχεια εκθέτει αρκετές από αυτές (η αντιπαλότητα Κορίνθου και Κέρκυρας, η αποστασία της Ποτίδαιας, το εμπάργκο των Αθηναίων στους Μεγαρείς).

Αλλά ο πυρήνας της σύγκρουσης βρίσκεται στο παραπάνω απόσπασμα (στη μετάφραση του Ν. Μ. Σκουτερόπουλου, εκδ. Πόλις): η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη της Σπάρτης δεν μπορούσε απλώς να παρατηρεί την ανάπτυξη της ανερχόμενης Αθήνας –έπρεπε να βρει τρόπο να ανακόψει τη δυναμική της. Είχε κατακτήσει εμπορικά την Ανατολή και πλέον στρεφόταν προς το Ιόνιο και τη Μεσόγειο. Το φαινόμενο αυτό είναι που ονόμασε «παγίδα του Θουκυδίδη» (Thucydides’s trap) ο Γκράχαμ Αλισον, πρώην κοσμήτορας της Σχολής Κένεντι του Χάρβαρντ και πρώην υφυπουργός Αμυνας (1993-1994).

«Οσο μεγάλωναν η αθηναϊκή αυτοπεποίθηση και υπερηφάνεια, τόσο αυξάνονταν οι απαιτήσεις της Αθήνας για σεβασμό και οι φιλοδοξίες της για αναθεώρηση των συμφωνιών ώστε να αντανακλούν τις νέες πραγματικότητες στον καταμερισμό ισχύος… Δικαίως οι Σπαρτιάτες ρωτούσαν ποιος ήταν εκείνος που παρείχε την ασφάλεια [στον ελλαδικό χώρο], η οποία επέτρεψε στους Αθηναίους να ακμάσουν» γράφει ο Αλισον στο βιβλίο «Σε τροχιά πολέμου» (εκδ. Πεδίο, μτφ. Λουκρητίας Μακροπούλου, 2020).

Ο υπότιτλος του βιβλίου, το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε τον Μάιο του 2017, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ήταν ήδη πρώτη φορά πρόεδρος των ΗΠΑ, έκρυβε ένα ερώτημα: «Μπορούν ΗΠΑ και Κίνα να αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;». Ο συγγραφέας ανέτρεχε στο παρελθόν για να περιγράψει μια κατάσταση που τότε έπαιρνε διαστάσεις πρόκλησης και σήμερα μοιάζει πιο συγκρουσιακή όσο ποτέ, πίσω από το προπέτασμα των δασμών. Το δίδυμο ΗΠΑ – Κίνας, άλλωστε, δεν είναι το πρώτο στην παγκόσμια Ιστορία που πρέπει να αντιμετωπίσει το συγκεκριμένο δίλημμα.

Σε τέσσερις περιπτώσεις το σκηνικό σύγκρουσης ανάμεσα σε διαφορετικές δυνάμεις έληξε με ειρηνική διευθέτηση, αλλά 12 φορές οδήγησε σε πολεμική σύρραξη. Στις αρχές του 20ού αιώνα, για παράδειγμα, η βιομηχανική Γερμανία απείλησε την εδραιωμένη θέση της Βρετανίας στην κορυφή της ιεραρχίας. Το καταστροφικό αποτέλεσμα του ανταγωνισμού τους εγκαινίασε μια νέα κατηγορία βίαιης σύγκρουσης: τον παγκόσμιο πόλεμο. Ο Τζον Φ. Κένεντι, από την άλλη, τον Οκτώβριο του 1962, ήρθε σε σύγκρουση –την πιο επικίνδυνη έως τότε– με τον σοβιετικό ηγέτη Νικίτα Χρουστσόφ στην «Κρίση των πυραύλων της Κούβας».

Οι κινήσεις και η τακτική που επέλεξε οδήγησαν στην αποκλιμάκωση ώστε καμία από τις δύο υπερδυνάμεις να μην πατήσει το κουμπί των πυρηνικών όπλων. Σε ένα άλλο παράδειγμα από τον 19ο αιώνα, η νίκη της Πρωσίας επί της Δανίας το 1864 και επί της Αυστρίας το 1866 εξέπληξε το Παρίσι –την κυρίαρχη δύναμη της εποχής–, η οποία έβλεπε τον Μπίσμαρκ να οδηγείται προς τη μεγάλη φιλοδοξία του: την ενοποίηση των γερμανικών κρατιδίων. Γεγονός το οποίο τελικά κατάφερε.

Εκείνοι πάντως που φαίνονται στην αρχή αντίπαλοι έχουν ορισμένες δυσοίωνες ομοιότητες, σύμφωνα με την ανάλυση του Αλισον, η οποία με το που εκδόθηκε έγινε μπεστ σέλερ στις ΗΠΑ, αλλά και στην Κίνα το 2019. Να τι γράφει για τα στοιχεία που συνδέουν τον Τραμπ και τον Σι Τζινπίνγκ:

«Ωθούνται από μια κοινή φιλοδοξία: να ξανακάνουν το έθνος τους μεγάλο

Αντιλαμβάνονται το έθνος που κυβερνάται από τον άλλο ως το κύριο εμπόδιο για το όνειρό τους

Επαίρονται για τις μοναδικές ηγετικές ικανότητές τους

Βλέπουν τον εαυτό τους ως τον κύριο παράγοντα ανασυγκρότησης του έθνους

Ανακοίνωσαν μεγαλεπήβολες εγχώριες ατζέντες που απαιτούν ριζικές αλλαγές

Ενεργοποίησαν τη λαϊκιστική εθνικιστική υποστήριξη για να “αποξηράνουν τα έλη” της διαφθοράς στη χώρα τους και για να αντιμετωπίσουν τις μεταξύ τους απόπειρες ανατροπής της ιστορικής αποστολής του έθνους τους».

Σημαίνουν όλα αυτά ότι μπορούμε να χρησιμοποιούμε τον Θουκυδίδη σαν το λυσάρι με τα SOS στις διεθνείς σχέσεις; Οτι, δηλαδή, το αρχαίο κείμενο μπορεί να προβλέψει όσα συμβαίνουν στις μέρες μας ή όσα πρόκειται να συμβούν; Ο ίδιος ο Αλισον είναι προσεκτικός στην εισαγωγή του βιβλίου του: «Ενας πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας δεν είναι αναπόφευκτος. Πράγματι, ο Θουκυδίδης θα συμφωνούσε ότι ούτε και στην περίπτωση Σπάρτης – Αθήνας ήταν αναπόφευκτος. Η ουσία της “Παγίδας” δεν είναι ούτε η μοιρολατρία ούτε ο πεσιμισμός. Αντίθετα, μας οδηγεί πέρα από τις επικεφαλίδες και την καθεστωτική ρητορική, προκειμένου να αναγνωρίσουμε το τεκτονικό δομικό στρες, το οποίο Πεκίνο και Ουάσινγκτον καλούνται να τιθασεύσουν ώστε να οικοδομήσουν μια ειρηνική σχέση».

Με άλλα λόγια, η Ιστορία αποφεύγει τις προβλέψεις και ο Θουκυδίδης ήταν πολύ έξυπνος για να πέσει στην παγίδα. Η ανάγνωση του έργου του λειτουργεί μάλλον σαν προειδοποίηση για τους κινδύνους που όλοι αντιμετωπίζουν μέσα στην ιστορική συνθήκη όταν δεν επιλέγουν τη σωστή ηγεσία. Τελικά, η «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» είναι ένα μάθημα για την ευελιξία και τις ικανότητες που πρέπει να επιδεικνύουν οι ηγέτες σε συνθήκες που, υπό προϋποθέσεις, οδηγούν σε πόλεμο.

 Protagon.gr