ICBS - Larissa Business College

Το Θεσσαλικό Ημερολόγιο του Κ. Σπανού

Η Παλιοχώρα της Φαλάννης και ο Ναός του Αγ.Νικολάου

από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο
04.09.2017 | 12:18

του Κώστα Σπανού, Εκδότη του «Θεσσαλικού Ημερολογίου»

 

Τα τοπωνύμια έχουν μεγάλη αξία στη μελέτη μιας περιοχής, καθώς μέσω αυτών μπορούν να προκύψουν αξιόλογα συμπεράσματα. Κατά τη διάρκεια της ζωής ενός οικισμού συνέβαινε, παλιότερα, να χαθούν τα πηγαία νερά με αποτέλεσμα οι χωρικοί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να μεταφερθούν σε μία άλλη θέση, όχι πολύ μακριά, όπου υπήρχαν πηγαία νερά. Μία άλλη αιτία ήταν οι επιδημίες, κυρίως πανούκλα, η οποία αφάνισε πολλές οικογένειες. Καθώς ο οικισμός ήταν κοντά στον Πηνειό, μία σοβαρή αιτία εγκατάλειψής του μπορεί να ήταν οι πλημμύρες και οι καταστροφές τις οποίες αυτός προξενούσε. Σε μία από τις τρεις αυτές αιτίες οφείλεται η εγκατάλειψη της αρχικής θέσης του οικισμού. Από τη στιγμή της οριστικής εγκατάστασης στη νέα θέση, στην οποία μετέφεραν και το όνομα του οικισμού τους, προσδιόρισαν την παλιά θέση με το γνωστό πανελληνίως τοπωνύμιο Παλιοχώρι ή Παλιόχωρα ή Παλιόχωρες.

Έχοντας, λοιπόν, υπόψη μας ότι η περιοχή γύρω από τον σημερινό κοιμητηριακό ναού του Αγίου Νικολάου προσδιορίζεται ως Παλιόχωρα ή Παλιόχωρες, είναι εύκολο να συμπεράνουμε ότι στην Παλιόχωρα ήταν η αρχική θέση του μεταβυζαντινού οικισμού Μπέη Τατάρι. Ο οικισμός αυτός δημιουργήθηκε από την οικογένεια του οθωμανού εισβολέα Τουραχάν μπέη, μάλλον στα τέλη του 15ου αιώνα, τα μέλη της οποίας εγκαταστάθηκαν εδώ. Εδώ κατείχαν τα θερινά και τα χειμερινά βοσκοτόπια, ίδρυσαν τζαμί και όρισαν ιμάμη και ιεροκήρυκα.[1] Σύντομα, για την καλλιέργεια των χωραφιών, οι Τουραχανίδες, μετέφεραν εδώ και εγκατέστησαν Έλληνες.  

Τον πρώτο αιώνα της οθωμανικής κατοχής, λόγω της φοβίας που επικρατούσε στους υπόδουλους Έλληνες, ίσως δεν υπήρχε χριστιανικός ναός στο Μπέη Τατάρι. Όμως, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, την οποία κατέγραψε το 1892 ο βολιώτης καλόγερος Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης, ο Τουραχάν, το 1423, έκτισε τον ναό του Αγίου Νικολάου.[2] Όπως θυμάται ο γέροντας Κώστας Ζαχαριάδης, νοτιοανατολικά της Παλιοόζωρας, προς την περιοχή Μνήματα, υπήρχαν ερείπια ενός ναού, όταν αυτός ήταν νέος. Προφανώς, ο ναός αυτός ήταν κοντά στο αρχικό κοιμητήριο, το οποίο βρισκόταν στην περιοχή Μνήματα.

Οι πληροφορίες μάς λείπουν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Πρέπει να έρθουμε στο 1613/1614, χρονιά κατά την οποία, τόσο στο γειτονικό Καζακλάρι (Αμπελώνας), όσο και στο Μπέη Τατάρι, η ελληνική κοινότητα είναι καλά οργανωμένη και διαθέτει τον ιερέα της. Με τον παπα-Θόδωρο και την πρεσβυτέρα του Μπέτα < Ελισαβέτα, αφιέρωσαν και άλλοι 23 κάτοικοι του οικισμού στη Μονή του Βαρλαάμ των Μετεώρων.[3]

Η ύπαρξη του παπα-Θόδωρου, το 1613/1614, στο Μπέη Τατάρ προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ναού. Το γεγονός αυτό είναι ενδεικτικό της βελτίωσης της κατάστασης, χάρη στην οποία οι Έλληνες μπορούσαν να κτίζουν, έστω και μικρές, εκκλησίες. Δεν είναι απίθανο να υπήρχε και ένας ναός στην Παλιόχωρα. Λίγο αργότερα, το 1678, στην πρόθεση του Αγίου Νικολάου (Βλαχονικόλα) του Τυρνάβου, αναφέρονται 53 αφιερωτές από το Τατάρι, ένδειξη ότι ο ελληνικός πληθυσμός έχει αυξηθεί σημαντικά.[4]

Καθώς, λοιπόν, στην Παλιόχωρα ήταν αρχικά ο οικισμός, ανέγειραν, κάποια στιγμή, τον ναό του Αγίου Νικολάου ως ενοριακό και ως κοιμητήριο επέλεξαν την περιοχή η οποία σήμερα αναφέρεται ως Μνήματα, κοντά στην οποία υπήρχε ο ναός, τού οποίου τα ερείπια υπήρχαν μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, και τον χρησιμοποίησαν ως κοιμητηριακό.

Ο χρόνος μεταφοράς του οικισμού, με τα σημερινά δεδομένα, δεν είναι εφικτό να προσδιορισθεί επακριβώς. Μία εικόνα του αγίου Αντωνίου φέρει τη χρονολογία 1798. Αυτό σημαίνει ότι ο Άγιος Νικόλαος ανεγέρθηκε ή ανακαινίσθηκε λίγο πριν από αυτό το έτος. Είναι πολύ πιθανό να έγινε ανακαίνιση του ναού, διότι η μεταφορά του οικισμού στη νέα θέση δεν σημαίνει ότι υπήρχε η δυνατότητα ανέγερσης ενός νέου ναού, καθώς δεν είμαστε βέβαιοι ότι οι κάτοικοι μετακινήθηκαν όλοι μαζί, ταυτόχρονα, προς τη νέα θέση. Έως ότου ανεγερθεί ο ναός στη νέα θέση, την δεκαετία 1880-1890, οι κάτοικοι εξακολουθούσαν να εκκλησιάζονται στον παλιό ναό τους, στον Άγιο Νικόλαο, καθώς δεν απείχε και πολύ από τις κατοικίες τους. 

Και όχι μόνο αυτό. Είχαν και τη φροντίδα της συντήρησής του. Σ’ αυτό συνέβαλε, φυσικά, και ο μεταρρυθμιστικός άνεμος του Τανζιμάτ στην οθωμανική αυτοκρατορία, το οποίο δεν εμπόδιζε την ανέγερση και την ανακαίνιση χριστιανικών ναών παντού. Η ανακαίνιση του Αγίου Νικολάου προκύπτει από δύο επιγραφές του ναού, και οι δύο του έτους 1862. Στην πρώτη επιγραφή αναφέρεται η ιστόρηση, δηλαδή η αγιογράφηση ενός μέρους του ναού. Συγκεκριμένα, η πρώτη επιγραφή, γραμμένη με μελανό χρώμα στο αριστερό κλίτος, στο διαχώρισμα του νάρθηκα από τον κυρίως ναό,[5]  αναφέρει τα εξής, με βάση τη φωτογραφία του Νίκου Σιούμκα και μία προγενέστερη καταγραφή:

«Ιστορίθη το αριστερόν αυτώ / μέρος, Δια συνδρομής και εξόδου / του Κιρίου Ιω(άννου) Ντανίκου Σαμαριν/αίου εις μνημόσυνον αυτού. 1862 εν μινή Ιανουαρίου 28».

Από το περιεχόμενό της προκύπτει ότι η οικογένεια των Ντανίκα, καθώς και άλλων Σαμαριναίων είναι εδώ εγκατεστημένοι πολύ πριν από το 1862. Ο Ιωάννης Ντανίκας πλήρωσε τα έξοδα για την αγιογράφηση του προαναφερόμενου τμήματος του ναού, αναθέτοντας το έργο αυτό στον συντοπίτη του Ιωάννη Γεωργίου Βέρο.[6]

Το κείμενο της δεύτερης επιγραφής, η οποία βρίσκεται στο υπέρθυρο της νότιας θύρας του ναού, γραμμένη και αυτή με μελανό χρώμα, έχει ως εξής:

«+ Ιστορήθη ο παρών θείος και ιερός

ναός του εν αγίοις πατρός ημών νικολάου

Αρχιεπισκόπου Μύρων της λυκίας του θαυ=

Ματουργού. Αρχήερατεύοντος του πανιεροτάτου

Μητροπολύτου κ. κ. Στεφάνου λαρήσης ιερατεύον: κ: π(απα)-Ιωάννης,

     επίτροπος

κύριος Χρίστος Μανόλη: 1862: μαρτίου 18. και διά χειρός Ιωάννου

     Γεωργίου

Βέρου και αναγνώστου…..».

Από την επιγραφή αυτή πληροφορούμαστε ότι οι χωριανοί εξακολουθούν να δείχνουν ενδιαφέρον για τον Άγιο Νικόλαο. Με την επιστασία του παπα-Ιωάννη, του επιτρόπου Χρίστου Μανόλη και κάποιων άλλων χωριανών, τα ονόματα των οποίων καλύφθηκαν με το ασβέστωμα, ανέλαβαν τα έξοδα της αγιογράφησης του ναού, αναθέτοντάς την στον αγιογράφο Γεώργιο Βέρο. Ακόμα και το 1881, οπότε όλες σχεδόν οι οικογένειες έχουν ήδη μεταφερθεί στη νέα θέση του οικισμού φροντίζουν τον ναό τους, όπως μας πληροφορεί η παρακάτω επιγραφή:

Ο Άγιος ΝΙΚΟΛΑΟΣ

του θαυματουργού

1881 9βρίου 5

Επιτροπε

υοντος

ΙW Νικολά

ου Πακάλη.

Από τη στιγμή που ολοκληρώθηκε η ανέγερση του Αγίου Κων/νου και μετά, ο Άγιος Νικόλαος γίνεται πια καθαρά κοιμητηριακός ναός. Μένει κάποιο ερώτημα, σχετικά με το ποιος Νικόλαος είναι ο τιμώμενος άγιος στον ναό. Η επιγραφή του 1862 αναφέρει καθαρά πως πρόκειται για τον άγιο Νικόλαο των Μύρων, τον προστάτη των ναυτικών. Είχαν, όμως, οι κάτοικοι των πεδινών περιοχών της Θεσσαλίας, οι τόσο μακριά από τη θάλασσα, σχέση με τη θάλασσα, τη στιγμή που οι κάτοικοι των Βόρειων Σποράδων, άνθρωποι της θάλασσας, δεν έχουν στους οικισμούς τους ως πολιούχο τον άγιο Νικόλαο των Μύρων; Στο εσωτερικό της Θεσσαλίας ήταν γνωστός ο άγιος Νικόλαος ο εν Βουναίνη, του οποίου ναοί υπάρχουν και σήμερα στον Τύρναβο και στο Μεταξοχώρι της Αγιάς.

Κατά τη γνώμη μου, υπήρχε στην περιοχή ένας μεσαιωνικός οικισμός με τον ναό του αγίου Νικολάου του εν Βουναίνη, ο οποίος ερημώθηκε μετά την εισβολή των Οθωμανών, για πολλά χρόνια, αλλά έμεινε στη μνήμη των ντόπιων κατοίκων το όνομα του αγίου, όχι όμως και το προσηγορικό του (ο εν Βουναίνη). Ο ναός αυτός ίσως υπήρχε στην περιοχή Παλιοκκλήσι,[7] στα νοτιοδυτικά του σημερινού οικισμού, ή στην περιοχή Κελιά, βορείως του Δασοχωρίου. Πολύ αργότερα, όταν οι κάτοικοι μπόρεσαν να ξανακτίσουν τον ναό τους, τον αφιέρωσαν και πάλι στον άγιο Νικόλαο, στον γνωστό όμως των Μύρων, διότι ο εν Βουναίνη είχε παντελώς λησμονηθεί. Διαφορετικά, για ποιον λόγο θα αφιέρωναν τον ναό στον άγιο Νικόλαο των Μύρων; Ως γεωργοί και κτηνοτρόφοι, και μάλιστα νομάδες ένα μέρος των κατοίκων, θα έπρεπε να τιμήσουν έναν άλλο άγιο, όπως τον άγιο Γεώργιο ή την αγία Παρασκευή, όπως έχουν κάνει σε πολλούς γεωργοκτηνοτροφικούς οικισμούς. 



   [1]. ΓΑΚ, Αρχεία  Νομού Λάρισας, Τα αφιερωτήρια των Τουραχανηδών (η ελληνική μετάφραση), έκδοση, σχόλια Σταύρος Γ. Γουλούλης, Λάρισα 2003, 99, 103.
   [2]. Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης, «Επαρχία Τυρνάβου», Προμηθεύς, ΜΣΤ (Βόλος1892) 367.
   [3]. Κώστας Σπανός, «Οι θεσσαλικοί οικισμοί και τα ονόματα των αφιερωτών τους στην πρόθεση 215 της Μονής του Βαρλαάμ 1613/1614-19ος αιώνας», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 24 (Λάρισα 1993) 166.
   [4]. Κώστας Σπανός, «Μία ανέκδοτη τυρναβίτικη πρόθεση του 1674», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 16 (Λάρισα 1989) 132, 141.
   [5]. Στέφανος Δαλαμπύρας, Επιγραφαί εκ βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων της επαρχίας Τυρνάβου, Λάρισα 1967, 30-31.
   [6]. Μία εικόνα του αγιογράφου Ιωάννη Γ. Βέρου υπάρχει στον Τύρναβο, στον ναό του Αγίου Αντωνίου, με χρονολογία 8 Μαΐου 1875 (;). Βλ. Αλέξανδρος Κακαδιάρης, «Επώνυμοι αγιογράφοι στον Τύρναβο», Θεσσαλική Εστία, 21 (Λάρισα 1976) 433.
   [7]. Αθαν. Ζιώγας, « Τοπωνύμια του γεωγραφικού χώρου της Φαλάννης», Φαλάννη. Η τοπική Ιστορία της. Πρακτικά Α΄και Β΄ Συνεδρίου Μαΐου 1993-1994. Φαλάννη 1995, 122.

 

ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ
ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΕΚΔΟΤΗΣ: ΚΩΣΤΑΣ ΣΠΑΝΟΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΣΠΑΝΟΣ, Δρ Ιστορίας
Ασκληπιού 68, 412 22 ΛΑΡΙΣΑ
τηλ. 2410-626.016, κιν. 6972-460.484
e-mail: kspanos.thessaliko@otenet.gr
www.thessaliko.gr




Αν το άρθρο μας σας άρεσε, πατήστε

Ένωση Ιδιοκτητών Φροντιστηρίων Μέσης Εκπαίδευσης Ν. Λάρισας

Δείτε επίσης...

από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Ο Τσαριτσανιώτης Ιωσήφ των Ρωγών
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Ένας σουλτάνος στην Λάρισα το 1668
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Ο χρόνος ίδρυσης της Ραψάνης
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - H πανούκλα στη Θεσσαλία τον 17ο και 18ο Αιώνα
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Η παρουσία του παιδιού στο δημοτικό τραγούδι
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Η σφαγή των Θεσσαλών Αρματολών
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Η σκόνη της Σαχάρας
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Στ. Βαρδάκας Ένας Καλλιπευκιώτης της Βιέννης
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Βουναίνων Νικόλαος
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - H Τρίκκα-Τρίκκη
από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο - Η Θεσσαλία στο έργο του περιηγητή Ηρακλείδη
comments powered by Disqus
ΙΕΚ Openmellon
Θεσσαλία TV Newsletter
Συμπληρώστε το e-mail σας και διαβάστε το καθημερινό newsletter μας !

Ενωμένα Φροντιστήρια
AXON
  ^