Θεσσαλία Τηλεόραση - Λάρισα, Βόλος, Καρδίτσα, Τρίκαλα

Θεσσαλικό Ημερολόγιο

Βουναίνων Νικόλαος

από το Θεσσαλικό Ημερολόγιο

06.06.2017 | 09:28

ΚΩΣΤΑΣ ΣΠΑΝΟΣ

 

ΑΡΑΒΕΣ Ή ΑΒΑΡΟYΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕ Ο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Ο ΕΝ ΒΟΥΝΑΙΝΟΙΣ;

(ΝΕΑ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ)

 

     Όπως είναι γνωστό, ο άγιος Νικόλαος ο εν Βουναίνη έγινε ευρύτερα γνωστός με την διδακτορική διατριβή του Δημ. Ζ. Σοφιανού, το 1972.[1]  Σύμφωνα με τον Βίο του, ο ταξίαρχος Νικόλαος στάλθηκε, πριν από το 902 ή 901, από τον αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄, στη Λάρισα και ανέλαβε την αρχηγία ενός στρατιωτικού τμήματος. Για την εδώ παραμονή του, δεν υπάρχουν σχετικές πληροφορίες. Αναφέρεται όμως ότι, στις μέρες της διοίκησής του, το 901 ή 902, σημειώθηκε μία εχθρική εισβολή στην περιοχή της Λάρισας.

     Όπως αναφέρει στη διατριβή του ο Σοφιανός, «το σπουδαιότερο πρόβλημα, το οποίο παρουσιάζει ο Βίος του αγίου Νικολάου του Νέου, είναι ο καθορισμός της προελεύσεως και εθνικότητος των εν αυτώ μνημονευομένων βαρβάρων κατά της Λαρίσης και των περιχώρων αυτής».[2] Στο κείμενο του αρχικού Μαρτυρίου, όπως και στην διασκευή του, του 11ου-12ου αιώνα, του πρεσβυτέρου Αχαϊκού, οι εχθροί αναφέρονται ως Αβάρεις: «(…) Οἱ αἱμοβόροι Ἀβάρεις, οἱ χείρους θηρίων, οἱ τήν κοινήν ἀγνοοῦντες φύσιν, οἱ ἄγριοι κύνες, καθ’ ἡμῶν ἐπιστρατεύσαντες, διάρπαγμα τά ἡμέτερα πεποιήκασι (…)».

     Όπως είναι γνωστό, οι Άβαροι, μετά την ήττα τους κατά την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης, το 626, έπαψαν να ενοχλούν την βυζαντινή αυτοκρατορία και γι’ αυτό δεν μνημονεύονται στις βυζαντινές πηγές. Επομένως, καταλήγει ο Σοφιανός, στην εποχή του Λέοντα ΣΤ΄ (886-912), δεν υπήρχαν πια Άβαροι και αυτοί, που εισέβαλαν στη Λάρισα, το 901 ή 902, είναι Άραβες. Είναι γνωστό, βεβαίως, ότι οι Άβαροι συγχέονται με τους Άραβες στα χειρόγραφα από τον 10ο αιώνα και εξής, όπως επίσης ότι, ως Άβαροι, αναφέρονται από τους βυζαντινούς συγγραφείς οι Ούννοι και οι Σλάβοι (Αβαροσλάβοι), την εισβολή των οποίων θεωρεί απίθανη. Στο ότι οι εισβολείς ήταν Άραβες συνηγορεί, κατά τον Σοφιανό, η αναφορά περί αλλοθρήσκων.[3]

     Tην ταύτιση των Αβάρων με τους Άραβες απορρίπτει η Άννα Αβραμέα, η οποία ασχολήθηκε με την βυζαντινή Θεσσαλία, για τους εξής λόγους:

α) Οι επιδρομές των Αράβων στον ελλαδικό χώρο, κατά την εποχή αυτή, περιορίζονταν στα παράλια μέρη.

β) Εάν προχώρησαν στο εσωτερικό της Θεσσαλίας, θα το έκανε μία ολιγάριθμη ομάδα, αποσπασμένη από τον πειρατικό στόλο, και, επομένως, δεν δικαιολογείται η καταστροφή της Λάρισας από αυτούς.

γ) Η τακτική των πειρατών ήταν ο αιφνιδιασμός, ενώ, στο αρχικό Μαρτύριον του αγίου, αναφέρεται ότι η επιδρομή αναμενόταν: «τότε…καταιγίς τήν Ρωμαίων ἐκάλυπτε γῆν »[1] και «τήν Ἑσπέραν οἱ Ἀβάρεις ἐληίζοντο»[2]. Επίσης, στη διασκευή του Μαρτυρίου, του Αχαϊκού, αναφέρεται ότι «καί μη-νύεται τῷ βασιλεῖ ὡς παρά τοῦ ἀβαρικοῦ ἔθνους πορθεῖται καί ληίζεται τά ἑσπέρια».[3]

δ) Ο Νικόλαος στάλθηκε στη Θεσσαλία για να αντιμετωπίσει την βαρβαρική επιδρομή, όπως προκύπτει από την αναφορά στην προαναφερόμενη διασκευή του Μαρτυρίου «οι προς ουδεμίαν πόλιν σταλέντες, αλλ’ επί πολλάς ήδη παρά βασιλέως και χώρας και τόπους».[4]

ε) Οι κάτοικοι, διαφεύγοντες πριν από την εισβολή, βρήκαν καταφύγιο στα νησιά: «ους δε πάλιν ρωγμαί γης και νήσοι και θάλαττα διεσώσατο».[5] Εάν, λοιπόν, οι εισβολείς ήταν Άραβες, τα πλοία των οποίων ήταν αγκυροβολημένα στον Παγασιτικό Κόλπο, πώς έγινε δυνατή η μετάβαση των Λαρισαίων στα νησιά;

        Για τους παραπάνω πέντε λόγους, η Αβραμέα συνάγει το συμπέρασμα ότι δεν πρόκειται για μία πειρατική επιδρομή, αλλά για μία εκστρατεία διά ξηράς,[6] όπως άλλωστε αναφέρεται στο αρχικό Μαρτύριον: «οἱ ἄγριοι κύνες, καθ’ ἡμῶν ἐπιστρατεύσαντες».[7]

     Στον θεσσαλικό χώρο αναφέρονται δύο εισβολές των Αράβων:

α) Το έτος 896. Όπως αναφέρει ο Γεώργιος Μοναχός, όταν απεβίωσε ο πα-τριάρχης Αντώνιος και τον διαδέχθηκε ο Νικόλαος Μυστικός (895-906),[8] τότε «παρελήφθη δέ τό κάστρον ἡ Δημητριάς, ἡ ἐν τῷ θέματι τῆς Ἑλλάδος, ὑπό Δαμιανοῦ τοῦ Ἀγαρηνοῦ».[9]

β) Το 902. Ο Ιωάννης Καμενιάτης, εξιστορώντας την άλωση της Θεσ-σαλονίκης αναφέρει και τα εξής: «Δημητριᾶς γάρ οὕτω καλουμένη τῆς Ἑλλάδος ἑτέρα πόλις, οὐ μακράν ἡμῶν ἀπωκισμένη, πολλῷ πλήθει τῶν οἰκη-τόρων καί τοῖς ἄλλοις οἷς μέγα καυχῶνται πόλεις τῶν ἔγγιστα ὑπεραιρομένη, οὐ πρό πολλοῦ της ἡμῶν ἁλώσεως ἔργον ἐγένετο τῶν βαρβάρων. Πολιορκηθεῖσα γάρ ὡς μικροῦ δεῖν πάντας τῶν ὑπ’ αὐτήν ἐν μαχαίρᾳ πεσεῖν  (…)».[1]

     Και στις δύο περιπτώσεις, δεν αναφέρεται προώθηση των Αράβων προς το εσωτερικό της Θεσσαλίας, προς την Λάρισα, πρωτεύουσά της και έδρα του Θέματος της Ελλάδος. Εάν είχε σημειωθεί καταστροφή της Λάρισας, έπρεπε οι ως άνω συγγραφείς να την αναφέρουν, έστω και επιγραμματικά. Πέρα όμως από αυτά, στην  περίπτωση της εισβολής των Αράβων και στη διεξαγωγή των πολεμικών γεγονότων, διαπιστώνουμε τις εξής αντιφάσεις:

   α) Οι άραβες πειρατές δρούσαν σε μικρή απόσταση από την θάλασσα, ώστε να έχουν εξασφαλισμένο τον δρόμο της επιστροφής στα πλοία, την επιβίβασή τους σ’ αυτά και την φυγή τους. Είναι δύσκολο να δεχθούμε ότι άφησαν τα πλοία, με την σχετική φρουρά, στα παράλια του Παγασιτικού Κόλπου και απομακρύνθηκαν 60 περίπου χιλιόμετρα, μέχρι την Λάρισα, και 78 μέχρι τον Τύρναβο, για τα οποία απαιτούνταν πορεία τουλάχιστο 12 ωρών, χωρίς να υπολογισθεί και ο χρόνος καθυστέρησης στο πεδίο της δράσης τους. Εάν, μάλιστα, προσμετρήσουμε και τον χρόνο επιστροφής τους στα πλοία, με το φορτίο των λαφύρων και τους αιχμαλώτους, θα έμεναν 2 περίπου ημέρες μακριά τους, αρκετός χρόνος για να συμβεί κάποιο απρόοπτο στα παράλια, με την μικρή φρουρά των πλοίων.

   β) Στον Βίο του αγίου, αναφέρεται ότι «οἱ τῆς κατάρας κληρονόμοι καί τοῦ σκότους υἱοί τήν μόνωσιν ἡμῶν καί τήν τῆς χώρας ἀφυλαξίαν κατανοήσαντες τῶν προσοίκων κατέδραμον καί λείαν αὐτήν πᾶσαν πονηρία κατεργασάμενοι καί δεινότατα καγχάζοντες καθ’ ἡμῶν καί γέλωτα πλατύν χέοντες, ὅτι δεσπόται ἐρειπίων ἐγίνοντο».  Μετά από αυτό, ο Νικόλαος πήρε την φάλαγγα των στρατιωτών του και μετέβη στο Τέρνοβον όρος. Εάν, όμως, είχε προηγηθεί η καταστροφή και η λεηλασία της Λάρισας, για ποιον λόγο οι Άραβες να μετακινηθούν προς την περιοχή του Τυρνάβου, ακολουθώντας την φάλαγγα του Νικολάου, αφού ο στόχος τους (λεηλασία, αιχμαλωσία κατοίκων) είχε επιτευχθεί και δεν υπήρχε άλλη πόλη για να πράξουν τα ίδια; Οι πειρατές δρούσαν αστραπιαία και αστραπιαία αποχωρούσαν. Τι εξυπηρετούσε, λοιπόν, η αντιμετώπιση των εισβολέων στο όρος Τέρνοβον μετά την καταστροφή της Λάρισας; Οι μάχες προηγούνται και η λεηλασία και η καταστροφή των πόλεων έπονται.

   γ) Είναι ευνόητο ότι, στη μέση της πεδιάδας, όπου βρίσκεται η Λάρισα, μία εισβολή, απ’ όπου κι αν ερχόταν ο εχθρός, δεν ήταν δυνατόν να αναχαιτισθεί. Μία αποτελεσματική απόκρουση των εισβολέων μπορεί να γίνει σε κάποια στενωπό, όπου ο εχθρός δεν  έχει την ευχέρεια να αξιοποιήσει όλη την δύναμή του και ο αμυνόμενος μπορεί να δράσει με μικρή δύναμη. Λογικό, λοιπόν, θα φαινόταν  να σπεύσει ο Νικόλαος στα δυτικά του Τυρνάβου, στην έξοδο της στενωπού του Δαμασίου, για να εμποδίσει την κάθοδο των εισβολέων, οι οποίοι θα έρχονταν από την περιοχή της Ελασσόνας.

    Με βάση, όμως, τον δρόμο διαφυγής του Νικολάου, πιστεύουμε ότι οι δυνάμεις του έδωσαν την μάχη στην περιοχή της πηγής Μάτι του Τυρνάβου, της βυζαντινής Γρίμνιανης, στα βόρεια της κωμόπολης και στα ριζά της Μελούνας, σε μία περιοχή πεδινή και επομένως δύσκολη για να αποκρούσουν τους εισβολείς, οι οποίοι ήρθαν από τον αυχένα της Μελούνας και όχι από την στενωπό του Δαμασίου. Επειδή οι εισβολείς ήρθαν από τον αυχένα της Μελούνας και οι δυνάμεις του Νικολάου δεν πρόλαβαν να φθάσουν εκεί, όπου η αντιμετώπιση των εχθρών θα ήταν ευκολότερη, αναγκάσθηκαν να τους αντιμετωπίσουν στην προαναφερόμενη περιοχή. Εξαιτίας, όμως, της μειονεκτικής θέσης, στην οποία ήταν αναγκασμένοι να πολεμήσουν, οι άνδρες του Νικολάου, παρά την στρατιωτική πείρα, που διέθεταν, και τις αρχικές επιτυχίες τους,  ηττήθησαν και συνελήφθησαν. Ο Νικόλαος κατόρθωσε να διαφύγει: «ῥώμη σώματος καί φρενός ἰσχύι, τόλμῃ τε καί θράσει χρησάμενος, ἐκ μέσου τῶν κατεχόντων διέδρα˙ ταχύτερος γάρ ἑαυτοῦ γεγονῶς καί πτηνός δίκην ἐξαρθείς φυγάς ὤχετο, καί τό ὄρος καταλαβών τῆς Βουναίνης ἐκεῖσε διῆγε τήν προτέραν δίαιταν ἔχων καί καθ’ ἡσυχίαν ἐμφιλοχωρῶν αὐτῷ  (…)». [1]  

     Η φυγή του Νικολάου προς την περιοχή της Βουναίνης, όπου δεν υπάρχει κάποιο όρος αλλά μικροί γήλοφοι, δείχνει ότι ήταν η μόνη διέξοδος γι’ αυτόν και ενισχύει την άποψή μας ότι οι εισβολείς ήρθαν από τον Βορά, ότι δηλαδή ήταν Άβαροι, και μάλιστα από τον αυχένα της Μελούνας. Ως ταξίαρχος διοικητής της Λάρισας και έμπειρος στα πολεμικά ζητήματα («στῶμεν πρό προσώπου αὐτῶν, ἐπιδειξώμεθα τήν πελεμικήν ἐμπειρίαν ἡμῶν»,[2] προτρέπει τους στρατιώτες του) ο Νικόλαος γνώριζε την μορφολογία του εδάφους και, επομένως, φεύγοντας από το πεδίο της μάχης, στο όρος Τέρνοβο, είχε δύο δυνατότητες διαφυγής: μία προς τον κοντινό Όλυμπο, όπου θα ήταν αρκετά ασφαλής, και μία προς τους γηλόφους της Βουναίνης, όπου δεν θα ήταν ασφαλής.

     Εάν, λοιπόν, οι εχθροί είχαν φθάσει στον Τύρναβο, μέσω της στενωπού του Δαμασίου, η μάχη θα δινόταν στα νοτιοδυτικά του Τυρνάβου, στην περιοχή όπου ο Τιταρήσιος, εξερχόμενος από την στενωπό του Δαμασίου, εισέρχεται στην πεδιάδα του Τυρνάβου. Στην περίπτωση αυτή, η οδός διαφυγής του θα τον οδηγούσε προς τον Όλυμπο. Επειδή, όμως, ακολούθησε την οδό διαφυγής προς τους γηλόφους της Βουναίνης, αντιλαμβανόμαστε ότι η μάχη διεξήχθη βορείως του Τυρνάβου, κοντά στην πηγή Μάτι, με αποκλεισμένη την οδό διαφυγής προς τον ασφαλή Όλυμπο. Με βάση τα όσα ειπώθηκαν, οι εισβολείς εμφανίσθηκαν στην περιοχή του Τυρνάβου, ακολουθώντας τον συντομότερο δρόμο προς τη Λάρισα, ήτοι: Ελασσόνα-Τσαριτσάνη-Μελούνα-Τύρναβος, όπως περίπου είναι ο σημερινός δρόμος μέσω της Μελούνας, και όχι ακολουθώντας τον διπλάσιο σε απόσταση δρόμο Ελασσόνας-Δομενίκου-Δαμασίου-Τυρνάβου.

     Οι εισβολείς, κατά την Αβραμέα, ήταν Βούλγαροι της εποχής του Συμεών. Ο αναχρονισμός, με την χρήση του όρου Αβάρεις, δεν πρέπει να μας ξενίζει, διότι ο όρος χρησιμοποιείται και στο λεγόμενο Χρονικόν της Μονεμβασίας. Σε σχέση με το αλλόθρησκο των εισβολέων, θεωρεί ότι ο χρόνος, από την βάπτιση της βουλγαρικής ηγεσίας (865) μέχρι την εισβολή στη Λάρισα, δεν είναι αρκετός για τον πλήρη εκχριστιανισμό των Βουλγάρων και ότι, το 892, εκδηλώθηκε απόπειρα επιστροφής στην παλαιά θρησκεία.[1] Μένει, φυσικά, να προσδιορισθεί ο ακριβής χρόνος της εισβολής των Αβάρων-Βουλγάρων στη Λάρισα και του μαρτυρίου του αγίου Νικολάου του εν Βουναίνη.

----------------------------------------------

[1]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, Άγιος Νικόλαος ο εν Βουναίνη. Ανέκδοτα αγιολογικά κείμενα. Ιστορικαί ειδήσεις περί της μεσαιωνικής Θεσσαλίας (Ι΄ αιών), διατριβή επί διδακτορία, Βιβλιοθήκη Σοφίας Ν. Σαριπόλου, εν Αθήναις 1972.

[2]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 104.

[3]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 109.

[4]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 141, στ. 68-70.

[5]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 141, στ. 83-84.

[6]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 154, στ. 82-83.

[7]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 154, στ. 100-101.

[8]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 154, στ. 78-79.

[9]. Άννα Αβραμέα, Η Βυζαντινή Θεσσαλία μέχρι του 1204, διατριβή επί διδακτορία, εν Αθήναις 1974, 89-92.

[10]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 141, στ. 71.

[11]. Μανουήλ Ι. Γεδεών, Πατριαρχοί Πίνακες, Αθήναι 19962, 202-203.

[12]. Γεώργιος Μοναχός Χρονογράφος, 860, 22. Ο Συνεχιστής του Θεοφάνη  (364,16) αναφέρει ότι η πόλη καταλήφθηκε υπό των Αγαρηνών.

[13]. Ιωάννης Καμενιάτης, Εις την άλωσιν της Θεσσαλονίκης, 14˙ βλ. την μετάφραση του έργου, με εισαγωγή και σχόλια του Εύδοξου Τσολάκη, στις εκδόσεις Κανάκη, Αθήνα 2000, 50-51 και σημ. 17. Επίσης, Ιωάννης Ε. Καραγιαννόπουλος, Ιστορία Βυζαντινού Κράτους, τ. Β΄, Ιστορία Μέσης Βυζαντινής Περιόδου (565-1081), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1987 2 ,323˙ Απ. Παπαθανασίου, «Έτος από Χριστού 896. Η καταστροφή της Δημητριάδας από σαρακηνούς πειρατές», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 19 (Λάρισα 1991) 81-95.

[14]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 143, στ. 148-153.

[15]. Δημήτριος Ζ. Σοφιανός, ό. π., σ. 142, στ. 119-120.

 

 

ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ
ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΕΚΔΟΤΗΣ: ΚΩΣΤΑΣ ΣΠΑΝΟΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΣΠΑΝΟΣ, Δρ Ιστορίας
Ασκληπιού 68, 412 22 ΛΑΡΙΣΑ
τηλ. 2410-626.016, κιν. 6972-460.484
e-mail: kspanos.thessaliko@otenet.gr
www.thessaliko.gr



Αν το άρθρο μας σας άρεσε, πατήστε

comments powered by Disqus
Τζαβέλλας - Θέρμανση - Φυσικό Αέριο
Γίνε μέλος στη σελίδα μας στο facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
100 Χρόνια ZAGORIN
ΚΤΕΛ Μαγνησίας E-Ticket
Φαίδων Αρτοποιήματα
Πληροφορίες


Ακολουθήστε μας
  ^